Ostatnią rzeczą, jaką chciałbym poruszyć definiując podmiotowość, jest tak zwane kształcenie wyzwalające. Władysław Puślecki
w swej pracy pod tytułem Kształcenie wyzwalające w edukacji wczesnoszkolnej pisze: „Kształcenie wyzwalające stanowi alternatywną ideę edukacyjną, skoncentrowaną na osobie ucznia, zakładającą bezwarunkową akceptację ucznia jako osoby przez szkołę, oparcie procesu dydaktycznego na w pełni humanistycznych interakcjach społecznych, respektowaniu podmiotowości ucznia w tym procesie, którego głównym zadaniem jest wspieranie rozwoju kompetencji osobowościowych, merytorycznych i społecznych ucznia w toku kształcenia wyzwalającego”<1>. Właśnie tak pojęte kształcenie można uznać za podmiotowe, ponieważ stawia na pierwszym miejscu osobę ucznia i wychowanka. Jak wykazały badania obejmujące uczniów klas I – III , kształcenie wyzwalające ma zdecydowany wpływ na poczucie podmiotowości uczniów<2>. Nie, ma według mnie, lepszego wskaźnika na ocenę podmiotowości w edukacji i wychowaniu, niż jej poczucie wśród podopiecznych.Jak widzimy, podmiotowość w pracy wychowawcy i nauczyciela polega na traktowaniu podopiecznego jako osoby, wchodzeniu z nim w relacje w dialogu interpersonalnym, stosowaniu kształcenia wyzwalającego.
Polskie szkolnictwo znajduje się obecnie w dobie wdrażania do życia założeń reformy edukacji. Proces ten rozpoczął się w praktyce z dniem 1 września 1999 roku, kiedy to dzieci i młodzież rozpoczęli rok szkolny, oparty o nowe podstawy programowe. Reforma, swym zasięgiem, objęła także placówki przedszkolne. Analizując wytyczne podstaw programowych dla przedszkoli i szkół podstawowych, w świetle tego co pisałem w poprzednim rozdziale, spróbuję ustalić, czy mają one podmiotowy charakter, czy też odnoszą się do ucznia w sposób przedmiotowy.
Zaczynając od wychowania przedszkolnego, na którym chcę się głównie skupić w tej części pracy, przytoczę wstęp podstawy programowej: „Wychowanie przedszkolne obejmuje wspomaganie rozwoju i wczesną edukację dzieci od trzeciego roku życia do rozpoczęcia nauki w klasie pierwszej sześcioletniej szkoły podstawowej. (...) Placówki przedszkolne zapewniają opiekę, wychowanie i uczenie się w atmosferze akceptacji i bezpieczeństwa. Tworzą warunki do osiągnięcia gotowości szkolnej. (...) Celem wychowania przedszkolnego jest wspomaganie i ukierunkowywanie rozwoju dziecka zgodnie z jego wrodzonym potencjałem i możliwościami rozwojowymi w relacjach ze środowiskiem społeczno-kulturowym i przyrodniczym”<1>. Chcę podkreślić zwłaszcza owo wspomaganie rozwoju zgodnie z wrodzonym potencjałem oraz atmosferę akceptacji i bezpieczeństwa. Widoczna jest zmiana jaka nastąpiła w definiowaniu celu – to nie dziecko trzeba ukształtować, uformować tak, by pasowało do określonego modelu, lecz zasady, metody i formy pracy z dzieckiem dostosowuje się do jego naturalnych możliwości. Do tego celu ogólnego ułożono 36 zadań podzielonych na cztery kategorie: 1. poznawanie i rozumienie siebie i świata, 2. nabywanie umiejętności poprzez działanie, 3. odnajdywanie swojego miejsca w grupie rówieśniczej, wspólnocie, 4. budowanie systemu wartości<2>. Zadania te są nastawione na podmiotowe podejście do ucznia i wychowanka. W praktyce bywa jednak różnie, ponieważ nauczyciele i wychowawcy, sami wychowani w innym systemie, nie zdążyli się odpowiednio przygotować do nowego sposobu pracy z dziećmi. Z czasem powinno być pod tym względem coraz lepiej a podmiotowość w teorii przekładać się będzie na podmiotowość w praktyce.
Podobnie rzecz się przedstawia w podstawie programowej dla szkół podstawowych. Z tym, że tutaj kładzie się szczególny nacisk na kształcenie różnego typu umiejętności. Nauczyciele mają za zadanie stworzyć uczniom warunki do nabywania takich umiejętności jak np. przyjmowanie odpowiedzialności za własną naukę, skutecznego porozumiewania się w różnych sytuacjach, czy rozwoju sprawności umysłowych oraz osobistych zainteresowań<3>. Uważam, że przyjęte w reformie nowe cele ogólne i wypływające z nich zadania można uznać za podmiotowe. Odnoszą się one do wychowanka jako osoby, a nie w sposób przedmiotowy. Uwzględniają potrzeby i możliwości rozwojowe uczniów, a także ich zainteresowania i pragnienia. Reforma od strony teoretycznej (w podejściu do ucznia) jest podmiotowa. Dużo gorzej przedstawia się sytuacja, gdy rozpatrujemy kwestię organizacyjną – administracyjną. Nowy podział na sześcioletnią szkołę podstawową i trzyletnie gimnazjum zaskoczył, w większości nieprzygotowaną, kadrę pedagogiczną. Równie przykrym jest odroczenie po raz wtóry wprowadzenia obowiązku szkolnego od szóstego roku życia. Mimo tych bolączek pozytywne skutki reformy już są zauważalne i myślę, że z czasem uczeń w zreformowanej szkole będzie się czuł dobrze, bezpiecznie i podmiotowo.
<1> Cytat z Podstawa programowa wychowania przedszkolnego dla przedszkoli i oddziałów przedszkolnych w szkołach podstawowych
http://www.men.waw.pl/prawo/zal_45.html 03-11-2002.
<2> Tamże.
<3> Zobacz Podstawa programowa kształcenia ogólnego dla sześcioletnich szkół podstawowych i gimnazjów http://www.men.waw.pl/prawo/zal_62.html 03-11-2002.
<1> Cytat z W. Puślecki, Kształcenie wyzwalające w edukacji wczesnoszkolnej, Kraków 1996, s.13.
<2> Tamże s. 222-224.