WSTĘP
Podmiotowość jest słowem nieustannie pojawiającym się na ustach pedagogów już od dobrych kilku lat. Można powiedzieć,
że stało się bardzo „modnym” wyrażeniem. W tej pracy postaram się ukazać, co właściwie kryje się pod tym pojęciem i co oznacza podmiotowe traktowanie ucznia i wychowanka. Temat ten jest szeroko poruszany na łamach różnych czasopism pedagogicznych i w nowszej literaturze naukowej. Zaprezentuję w tej materii stanowiska ludzi związanych z systemem edukacji i wychowania. Na miarę moich możliwości wzbogacę poruszaną problematykę o osobistą refleksję, zarówno na gruncie teoretycznym, jak i popartą własnym doświadczeniem z odbytych już praktyk.
W temacie występują także pojęcia: „
edukacja” i „wychowanie”. Zważywszy na istnienie bardzo wielu definicji ujmujących te dwa zagadnienia, uważam za nieodzowne przedstawienie mojego punktu widzenia. Otóż moje ujmowanie tych pojęć opiera się na rozumieniu postmodernistycznym. Bliższe wyjaśnienia uznaję za zbędne, gdyż zakładam, iż czytelnik doskonale orientuje się w tym zagadnieniu.
Podmiotowe traktowanie dotyczy zarówno przedszkolaka, jak i ucznia szkoły podstawowej, gimnazjalnej, średniej, studentów a także doktorantów. Jednakże, ze względu na specyfikę przedmiotu, zawężę temat do podmiotowości w edukacji i wychowaniu przedszkolnym i wczesnoszkolnym.
Praca ta będzie się składała z trzech części: w pierwszej omówię pojęcie podmiotowości i przeciwstawię je pojęciu przedmiotowości, w drugiej odniosę się do założeń reformy, zaś w trzeciej postaram się ukazać wzór podmiotowości w praktyce.
1.
PODMIOTOWOŚĆ A PRZEDMIOTOWOŚĆ
W ostatnich latach nastąpił zwrot od przedmiotowego do podmiotowego traktowania i pojmowania człowieka. Problemem tym zajmują się pedagodzy, filozofowie i psycholodzy. Próbują oni odpowiedzieć na następujące pytanie: czy przyjmując podmiotowość za cechę konstytutywną człowieka, można twierdzić, że człowiek bywa lub czuje się przedmiotem?<1> Aby odpowiedzieć na tak postawione pytanie trzeba ukazać różnice między obydwoma pojęciami. Najprościej można powiedzieć, że podmiotowość polega na traktowaniu człowieka jako równorzędnego podmiotu (partnera) w dialogu interpersonalnym (np. w relacji nauczyciel-uczeń). Przedmiotowość, a powtarzając za D. Jankowską - uprzedmiotawianie<2>, to traktowanie drugiej osoby jako kogoś o niższym statusie, kogo trzeba ukształtować, urobić, bez względu na jej osobiste poglądy, racje czy dążenia. Różnica ta jest wyraźnie widoczna w zmianie jaka nastąpiła w celach edukacji i wychowania. Do niedawna ujmowano cele edukacji jako układ w postaci: „wiadomości – umiejętności – nawyki – rozwój osobowości – kształtowanie postaw, świata wartości, światopoglądu – przygotowanie do samorozwoju”<3>. Obecnie kolejność ta przedstawia się następująco: „rozwój osobowości, kształtowanie postaw i świata wartości, światopoglądu, przygotowanie do samorozwoju, wyposażenie w sprawności i wiadomości. Oznacza to przeniesienie akcentów z przedmiotowej na podmiotową stronę osobowości”<4>. Wynika z tego, że wreszcie zaczęto postrzegać ucznia jako partnera w procesie edukacji, i to partnera posiadającego własną niepowtarzalną osobowość. Podobnie przedstawia się sprawa celów wychowania. W ujęciu przedmiotowym ostatecznym celem wychowania było ukształtowanie człowieka określonej jakości. Do tego celu ogólnego załączony był ciąg celów szczegółowych, tworzący zamknięty zestaw, do którego nie można nic dodać i nic w nim zmienić. Problem pogłębiał fakt, iż źródło proponowanych celów wypływało z ideologii społecznej, często nie znajdującej akceptacji ani wśród wychowanków, ani wśród wychowawców<5>. Wychowanie w ujęciu podmiotowym, jak pisze Barbara Kaja, „nie zdąża do kształtowania czegoś w wychowanku, lecz do kształtowania wychowanka (podmiotu, osoby). Cel oddziaływań wychowawczych można wyrazić jako przygotowanie go do życia z poczuciem jego znaczenia, sensu życia”<6>. Chodzi zatem o to, by wychowanek odnalazł sens życia, zbudował system wartości, na którym będzie się opierało jego działanie. Musi to jednak wypływać z jego osobistych dążeń i pragnień.
Rozpatrując różnice, jakie w ostatnich latach nastąpiły w formułowaniu celów edukacji i wychowania, można powiedzieć, nastąpiło przejście od przedmiotowego do podmiotowego traktowania uczniów i wychowanków.
Z podmiotowością nierozerwalnie łączy się dialog interpersonalny. Aby mógł on zaistnieć, potrzebne jest współistnienie co najmniej dwóch podmiotów. Słusznie zauważyła Joanna Rutkowiak, iż to obecność ucznia warunkuje istnienie nauczyciela, czyli nie ma nauczyciela bez uczniów<7>. W traktowaniu przedmiotowym, uczeń był wyłączony z tak pojętego dialogu. Obecnie jest on koniecznym jego podmiotem. Hanna Stępniewska – Gębik dodaje ponadto, iż taki dialog między nauczycielem a uczniem (zwłaszcza tym młodszym) jest możliwy tylko wtedy, gdy nauczyciel niejako otworzy się na ucznia: jego inność, potrzeby i możliwości. Wówczas nauczyciel nie będzie się starał wszelkimi środkami zmienić podopiecznego, dostosować go do własnej wizji, lecz pozwoli mu wzrastać. Taka z kolei postawa nauczyciela może zaistnieć wówczas, gdy jego działanie wypływa z pragnienia, czyli z tak zwanego powołania<8>. Problem powołania w pracy nauczyciela i wychowawcy jest o tyle trudny, że powołania nie można empirycznie zweryfikować. Osoby ze środowisk akademickich, które są odpowiedzialne za kształtowanie i selekcję kandydatów na nauczycieli i wychowawców, powinny umieć rozpoznać prawdziwe powołanie i dopuszczać do wykonywania zawodu tylko tych kandydatów, którzy naprawdę tego pragną. Jedynie tacy nauczyciele, będą w stanie podołać współczesnym obowiązkom, które, jak pisze Andrzej Olubiński: „wykraczają często poza tradycyjny zakres zadań dydaktyczno – wychowawczych. Zmiany w stosunkach społeczno – ekonomicznych nakładają na nauczyciela nie tylko obowiązek nauczania, ale i przygotowania uczniów do udziału w coraz bardziej złożonym życiu społecznym”<9>.
<1> Zobacz D. Jankowska, Podmiotowość w wychowaniu - między ideą a realnością, Nowa Szkoła 1999 nr 1, s. 60-61.
<2> Tamże.
<3> Cytat z I. Adamek, Podstawy edukacji wczesnoszkolnej, Kraków 1997, s. 12.
<4> Tamże.
<5> Porównaj M. Łobocki, ABC wychowania, Lublin 1999, s. 27.
<6> Cytat z B. Kaja, Problemy psychologii wychowania. Teoria i praktyka, Bydgoszcz 2001, s. 87.
<7> Zobacz J. Rutkowiak, Nauczyciel i Inny: dialog pedagogiczny a zagadnienie różnicy
Edukacja wobec zmiany społecznej, (red.) J. Brzeziński, L. Witkowski, Poznań – Toruń 1994, s. 476.
<8> Zobacz H. Stępniewska – Gębik, Inny i podmiot – dylematy edukacyjne Podmioty opieki i wychowania, (red.) Z. Brańka, Kraków 2002, s. 16-18.