Tadeusz Żabski Poglądy estetyczno – literackie H. Sienkiewicza
Sienkiewicz pozostawił spory spadek krytycznoliteracki. Swoich poglądów estetycznych nie wyrażał w jakimś uporządkowanym systemie. Nie stworzył żadnego systemu estetycznego. POJĘCIE ARTYSTYO poecie romantycznym wypowiadał
się tak: romantycy nie byli prorokami, ale chcieli nimi być. To, co Słowacki traktował jako prawdę objawioną, Sienkiewicz nazwał „wywracaniem koziołków" przez dobrane przypadkowo pojęcia. Chwycił się socjologicznej koncepcji artysty. Artysta był zdeterminowany przez czynniki zewnętrzne. Szybko powiązał literaturę z wydarzeniami historycznymi. Interesował go duch narodowy - zespół właściwości składających się na psychikę narodu, kultury narodowej. Symbolem ojczyzny stała się: gleba, ziemia, przyroda. Artysta otrzymywał talent. H.S. pisał, że nie wiadomo skąd talent się bierze. To dar z łaski bożej. Stworzył rodzaj skali talentów. Wyróżniał prawdziwe, wielkie, wysokie, wyższe itd. Talent największy to geniusz, a geniuszami byli: Leonardo da Vinci, Słowacki i ... Modrzejewska. Talent posiadał pewne atrybuty, czyli predyspozycje psychiczne autora, które umożliwiała tworzenie. Atrybuty we H.S.: wrażliwość, szczerość, uczuciowość, intuicja i wyobraźnia. Apoteozą wrażliwości artysty jest Janko Muzykant. Po napisaniu Trylom głosił, że artysta musi zaangażować się w życie społeczeństwa.FUNKCJE SZTUKI LITERATURYH.S. rozpoczął pisanie, gdy rozgorzała walka między zwolennikami estetyzmu i utylitaryzmu. Pojęcia „sztuka dla sztuki" używał rzadko. Często ozn. ono coś bezwartościowego. H.S. zdeklarował się jednak po stronie utylitaryzmu, czyli tendencyjności jako autor "Humoresek z teki Worszvłłv". Po powrocie z Ameryki i Paryża odmieniło mu się. Rozpoczyna ataki na „partyjność" literatury, która zagraża bezstronności pisarza. I Trylogia miała
być bezpartyjna w jeszcze jednym znaczeniu - miała propagować hasła narodowe, które powinny przyświecać wszystkim stronnictwom politycznym. Funkcja estet. - po zachłyśnięciu się prozą tendencyjną, zwalczał „partyjność" sztuki i uznał, że celem sztuki powinno być piękno. Zmienił hierarchie polskich pisarzy. Obniżył rangę Orzeszkowej. Na czoło wysunął Prusa. Respektował zasadę uczyć i bawić: traktował zaciekawienie czytelnika jako środek do realizacji celów wychowawczych. Funkcja ludyczna - związana z zabawą, karnawałem. W tym przypadku poglądy H.S. nie były jednoznacznie wrogie. Cenił: robinsonady, „podróże", western amerykański, powieść Duma - ojca. Nie lubił kryminałów, ani głównego gatunku ludycznego - romansu (choć w swej pierwszej powieści Na marne korzysta z tej konwencji). Nie całkiem rezygnuje z konwencji romansowej, gdyż wykorzystuje watek miłosny - podstawowy element romansu (Helena i Skrzetuski +Bohun. Oleńka iKmicic+ Bogusław Radziwiłł, Baśka i Michał+Azja). Idea "krzepienia serc" (Trylogia) - ta funkcja mieści się w grupie funkcji wychowawczych, ideologicznych, politycznych. Łączona z programem zachowania iutrwalania narodowości polskiej. Trylogia to utwór niejednolity gatunkowo. Ma 3 - warstwową strukturę. l warstwa to elementy eposu, 2 - elementy literatury ludycznej. 3 - elementy lit. realistycznej. Nie nazwał Trylogii eposem. Terminu epos używał w różnych okolicznościach. Najważniejsze było dla H.S., aby w eposie były wydarzenia heroiczne. W takich wydarzeniach mogą pojawić się bohaterowie heroiczni niczym bohaterowie Iliady. Ale przy tworzeniu Trylogii nie korzystał tylko z eposu klasycznego, lecz także z eposu ludowego - klechdy, bajki polskie, dumy ruskie, epiczne pieśni serbskie. Przeszłość nabiera wartości raju utraconego. Stąd od „Ogniem i mieczem" gloryfikacja rycerstwa, klasy, która ma więcej obowiązków niż przywilejów. Chłopska czerń to buntownicy, dlatego pozbawiona jest cnót. W warstwie epopeicznej nastąpiła monumentalizacja księcia Jeremiego („Herkules słowieński") oraz heroizacja obrońców Zbaraża.KODY ARTYSTYCZNEW pismach krytycznych H.S. jest mowa o ogólnych zasadach stosowania kodów (kategoriii estetycznych) oraz o elementach poetyki poszczególnych rodzajów sztuki.Kategorie estetyczne:- piękno - H. S. wychowany w kulcie sztuki i kultury starogreckiej. Zachwyt budziło w nim piękno przyrody. W Ameryce mógł poznać całą jej potęgę. Ważne było piękno duchowe. Miłość w literaturze - powinna być prosta i naturalna, szlachetna miłość "młodzieńca do dziewicy" (np.. Helena i Jan).- harmonia i symetria, ład, równowaga, miara, prostota, spokój. Właśnie w takich kategoriach zwykł pisać o Helenie Modrzejewskiej.-wzniosłość, która jego zdaniem towarzyszyła tematyce religijnej i historycznej. Te kategorie estet. służyły mu do walki z brzydotą, zwłaszcza w naturalizmie i zwłaszcza u Zoli. Kilka uwag dot. poglądów H.S. nt. epiki:- narracja - zastosował więcej form narracyjnych niż mógł o nich wypowiedzieć się. Przede wszystkim dążył do zerwania z jawnością narracji (narracja ujawniona jest jeszcze w Szkicach węglem). Występował przeciwko narratorowi interpretującemu bezpośrednio tzn. takiemu, który uogólnia fakty, tłumaczy sens opisywanych zjawisk. Był zwolennikiem literatury obiektywnej. Uważał, że narracja obiektywna podnosi rangę gatunku powieściowego i zbliża go do eposu. Pisał także o narracji l-osobowej, której użył w Bez dogmatu. -styl - nie lubił nadmiaru słów i romantyzmowi zarzucał przewagę słów nad treścią. Pisząc o bohaterach należało dbać o właściwy ton, oddać całą atmosferę otaczającą bohatera. Dialogi miały wyrażać przede wszystkim przeżycia bohatera Stylizacja - posługuje się nią stale od Szkiców węglem. Bohater przemówił swoim językiem, choć w Szkicach węglem została użyta w celach parodystycznych. W powieściach histor. wykorzystał archaizację. Polegała ona na oddaniu toku i powagi niemalże łaciny. W Trylogii archaizował głównie dialogi. Korzystał przy tym z pamiętników i dokumentów XVII wieku. - fabuła - stale akceptował powieść podróżniczo - przygodową oraz historyczną typu Trzech Muszkieterów. Negatywnie stosunkował się wobec romansu, ale jego poetyki nie odrzucał do końca. Powieść przygodowa wg H.S miała przede wszystkim zaciekawić czytelnika, więc należało wprowadzić takie efekty jak: wojna, napad, oblężenie. Co najciekawsze, operował techniką realistyczną, ale nie rezygnował z elementów czasoprzestrzeni przygodowej i abstrakcyjnej. Są w Trylogii momenty, gdzie akurat przypadkowo spotykają się bohaterowie. Dzięki takim akurat Skrzetuski poznaje Helenę. Jeśli chodzi o bohatera - musiał być silnie zindywidualizowany, musiał być żywy. Nie charakteryzował bohatera bezpośrednio, raczej pośrednio - bohater jakby sam charakteryzował się poprzez swoje czyny, działanie. Bohater ludzki to przede wszystkim bohater uczuciowy, pełen emocji i przeżyć -miłości, nienawiści, gniewu itd.
Więcej streszczeń na temat Poglądy estetyczno - literackie Henryka Sienkiewicza