Rozwój zmiany próchnicowej uwarunkowany jest współwystępowaniem czterech czynników. Są to:
- płytka nazębna, w której obecne są
bakterie - odpowiednie węglowodany
- podatność
zęba - czas.
Eliminując całkowicie działanie przynajmniej jednego z tych czynników, likwidowałoby się możliwość powstawania próchnicy.
Rola bakterii
Za próchnicotwórcze uważa się paciorkowce zmianne (Streptococcus mutans) i pałeczki kwasu mlekowego (Lactobacillus). Kolonizacja
jamy ustnej przez te bakterie owocuje próchnicą, jest to więc choroba infekcyjna - zakaźna, którą można się zarazić. Wymienone wyżej szczepy bakterii odżywiają się węglowodanami dostarczanymi w diecie, fermentują je tworząc kwasy, a obniżenie pH jamy ustnej powoduje demineralizację szkliwa i powiększanie się jego porów. Stopniowo bakterie i cukry z diety wnikają w szkliwo i wtedy coraz trudniej jest oczyścić zmienioną powierzchnię zęba, proces postępuje coraz szybciej.
Do właściwości bakterii próchnicotwórczych oprócz tworzenia kwasów zalicza się odporność na niskie pH środowiska i zdolność adhezji do gładkich
powierzchni zęba.
Ekologia jamy ustnej i płytka nazębna
Kolonizacja powierzchni
zębów przez bakterie odbywa się etapami. Początkowo na zębach tworzy się osłonka nabyta z substancji zawartych w ślinie. Zasiedlają ją paciorkowce mające zdolność adhezji do powierzchni pokrytych osłonką nabytą. Zmieniają one nieco skład osłonki reagując z jej składnikami. Do zmodyfikowanej osłonki dołączają się do nich pałeczki i bakterie Gram ujemne, wokół których koagregują ziarniaki tworząc struktury zwane kolbami kukurydzy. Z czasem powstaje dojrzewający miękki złóg zwany płytką nazębną, którą tworzą bakterie zawieszone w matrycy złożonej z bakteryjnych metabolitów i substancji ze śliny. Płytkę można usunąć podczas właściwego szczotkowania zębów.
Węglowodany i czas
W powstawaniu próchnicy ważna jest ilość spożywanych cukrów, głównie sacharozy, ale najważniejszy jest czas kontaktu cukru z zębami. Intensywność próchnicy wzrasta znacząco wraz z częstością posiłków zawierających cukry, dlatego duże znaczenie w diecie ma ilość przekąsek między posiłkami. Bakterie próchnicotwórcze mają też zdolność do magazynowania węglowodanów przez wbudowywanie ich w swoje komórki.
Nie tylko skład pożywienia ma znaczenie. Czas usuwania substancji z jamy ustnej wraz z żuciem i śliną przedłuża się wraz z zaleganiem i zmniejszonym wydzielaniem śliny lub zwiększoną jej lepkością. Twarda konsystencja jedzenia jest korzystna, ponieważ stymuluje wydzielanie śliny. Im dłużej powierzchnia zęba eksponowana jest na cukry, tym więcej czasu szkliwo jest demineralizowane przez kwasy i automatycznie krócej remineralizowane.
Inne składniki pożywienia modyfikują kariogenny efekt węglowodanów. Fosforany zawarte w ziarnach zbóż i kazeina z mleka mogą wywierać działanie kariostatyczne. Fosforany jednak są szybko wypłukiwane przez ślinę, nie dochodzi do ich akumulacji w płytce, natomiast kazeina adsorbuje się do powierzchni zębów. Niektóre sery twarde oprócz tego, że zawierają kazeinę, stymulują wydzielanie śliny i powodują wzrost stężenia związków zasadowych i wapnia w płytce. Wapń wspomaga proces remineralizacji.
Stosowanie słodzików zamiast cukrów jednoznacznie poprawia właściwości diety, jeśli chodzi o jej oddziaływanie na zęby. Spośród substytutów cukrów w świetle najnowszych badań najbardziej wartościowy okazuje się ksylitol. Ze względu na wysoki koszt uzyskania, stosuje się go jednak wraz z sorbitolem, do którego bakterie w pewnym stopniu potrafią adaptować swój metabolizm.
Podatność powierzchni zęba
Czynność żucia usuwa płytkę z guzków i brzegów siecznych. Szczotkowanie i nitkowanie powinno usuwać ją z reszty powierzchni. Najbardziej na zaleganie (retencję) płytki narażone są naturalne bruzdy i dołki w szkliwie na powierzchniach zębów bocznych, miejsca między zębami, czyli powierzchnie styczne, szkliwo w rejonie przyszyjkowym, odsłonięta powierzchnia korzenia (cement w porównaniu ze szkliwem jest chropowaty), uszkodzone lub nawisające brzegi wypełnień i powierzchnie zęba przylegające do protez lub aparatów ortodontycznych.
Szkliwo staje się mniej podatne na demineralizację, kiedy wzrasta ilość zawartego w nim fluoru. Hydroksyapatyty szkliwa reagują z fluorem chemicznie. Powstałe w ten sposób fluoroapatyty potrzebują do swojego rozpadu bardziej kwaśnego środowiska, niższego pH.
Ślina i
fluor Ślina posiada niezwykle wiele właściwości istotnych dla zębów. Przede wszystkim mechanicznie wypłukuje pokarm z jamy ustnej i rozcieńcza dietetyczne węglowodany i skraca czas ekspozycji powierzchni zębów na przyjmowane cukry. Ponadto ślina dostarcza budulca do tworzenia osłonki nabytej, która pokrywając zęby chroni je fizycznie przed ścieraniem, ale stanowi podkład do osadzania się bakterii próchnicotwórczych na gładkich powierzchniach zębów. Ślina ma również zdolności do buforowania kwasów, dzięki zawartym w niej fosforanom. Przez to pH płytki nazębnej jest wyższe i szybciej po posiłku podnosi się do normalnego poziomu w warunkach normalnej pracy ślinianek, niż przy braku śliny. Poza tym ślina działa antybakteryjnie, ponieważ zawarte są w niej immunologiczne i nieimmunologiczne czynniki, takie jak lizozym, laktoferryna i przeciwciała różnych klas. Fizykochemiczna integralność szkliwa w środowisku jamy ustnej zależy w dużej mierze od jonów zdysocjowanych w ślinie, niezbędnych do remineralizacji. Jony te przechodzą do płytki i oddziałują bezpośrednio na szkliwo. Są to jony wapnia, fosforanowe i fluorkowe.
W nocy wydzielane jest 10 do 50 razy mniej śliny, niż w dzień. Wszystkie funkcje, które pełni ona podczas dnia są spełniane mniej efektywnie, także wypłukiwanie. Z tego powodu ważne jest umycie zębów przed pójściem spać, by usunąć cukry i nasycić jamę ustną fluorem z pasty.
Fluor dostarczany do organizmu w rozsądnych stężeniach oddziałuje korzystnie na zęby nawet przed ich wyrznięciem, sprzyja mniejszej rozpuszczalności szkliwa w kwasach po wyrznięciu zęba. Głównym kariostatycznym mechanizmem działania fluoru jest jednak odkładanie się w szkliwie i zmniejszanie produkcji kwasów przez bakterie płytki, odbywa się to miejscowo na powierzchni zęba, istotny jest więc systematyczny dowóz fluoru do jamy ustnej. Fluor również zaburza równowagę chemiczną w komórkach bakterii, działa więc antybakteryjnie.
Więcej streszczeń na temat Etiologia próchnicy