Pojęcie „banku” jest pojęciem elementarnym dla każdego rodzaju systemu gospodarczego i finansowego. To też ustawodawca winien zdefiniować to pojęcie w sposób najbardziej kompleksowy.
W ustawie –
Prawo bankowe z 1989 r.<1> – ustawie, która kładła podwaliny pod model dwustopniowy bankowości w Polsce – czytamy, banki są samodzielnymi i samofinansującymi
się jednostkami organizacyjnymi posiadającymi osobowość prawną działającymi na podstawie
ustawy i statutów.
Do zdefiniowania tego pojęcia zostały użyte zbyt szerokie i mało precyzyjne pojęcia, które same wymagały dalszego doprecyzowania. W związku z czym definicja „banku” stała się definicją ignotum per ignotum<2>. Chcąc uniknąć kwadratury koła starano się definicję tą uzupełnić po przez rozszerzenie wykładni.
W obecnie obowiązującym prawie bankowym ustawodawca zastąpił wadliwą definicję. Art. 2 ustawy - Prawo Bankowe<3> zawiera legalną definicję banku. A zatem bankiem jest tylko i wyłącznie osoba prawna utworzona zgodnie z przepisami ustaw oraz działającą na podstawie zezwoleń uprawniających do wykonywania czynności bankowych obciążających ryzykiem środki pieniężne powierzone pod jakimkolwiek tytułem zwrotnym.
Bankiem może być jedynie jednostka organizacyjna, która jest wyposażona w osobowość prawną w rozumieniu Kodeksu Cywilnego. Z tego sformułowania wynika, że przedsiębiorstwo bankowe musi być samodzielnym podmiotem praw i obowiązków majątkowych. Podkreślić tu należy, iż zgodnie z aktualnym kształtem prawa bankowego wybór prawnoorganizacyjnej formy
banku jest ograniczony. Otóż art. 12 ustawy - Prawo Bankowe stanowi, iż
bank może być tworzony wyłącznie jako bank państwowy, bank spółdzielczy lub bank w formie spółki akcyjnej (Patrz §8 I).
Kolejną cechą wyróżniającą przedsiębiorstwo bankowe w rynku jest procedura tworzenia tegoż podmiotu. Bank, bowiem musi być utworzony „zgodnie z przepisami ustaw”. Legislator słusznie używa tu liczny mnogiej gdyż ustawa – Prawa bankowego z 1997 nie jest jedyną podstawą prawną tworzenia banku. Bank w formie spółdzielczej tworzony jest na podstawie prawa spółdzielczego z 1982r., dla którego ustawa – Prawo bankowe oraz ustawa z 7 grudnia 2002 r o funkcjonowaniu banków spółdzielczych, ich zrzeszaniu się i bankach zrzeszających stanowi lex specialis. Odmiennie kształtuje się procedura tworzenia banku w formie spółki akcyjnej. Ustawa – Prawo bankowe z 1997 zasadniczo określa tryb powstawania banku, zaś przepisy Kodeksu spółek handlowych<4> stosuje się tu tylko w zakresie, w jakim nie pozostają one sprzeczne ze wskazaną ustawą. Pewien wyłom stanowi tu tworzenie banku państwowego, gdyż jest to jedyna sytuacja, w której przepisy ustawy – Prawa bankowego są jedyną podstawą prawną do tworzenia tego rodzaju banku.
Elementem sine qua non w procesie tworzenia banku jest konieczność uzyskania „zezwoleń uprawniających do wykonywania czynności bankowych”. Podkreślenia wymaga tu fakt, iż prawo bankowe nie posługuje się w dalszych przepisach tym pojęciem, nie mniej jednak na podstawie analizy art. 34 i 36 ustawy - Prawo bankowe domniemywać należy, iż termin z art. 2 tej ustawy odnosi się do zezwolenia na utworzenie banku oraz zezwolenia na rozpoczęcie działalności bankowej. Dopiero uzyskanie obydwu tych zezwoleń łącznie uprawnia do wykonywania czynności bankowych. Legislator także i tu wprowadza istotne odstępstwo dla banków państwowych, które tworzone są na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów, wydanego na wniosek ministra Skarbu Państwa, zaopiniowanego przez Komisję Nadzoru Bankowego. Akt ten zastępuje zezwolenia, lecz nie jest z nimi tożsamy.
Istotą działalności bankowej jest wykonywanie czynności bankowych obciążających ryzykiem środki powierzone pod jakimkolwiek tytułem zwrotnym. Gdzie czynności bankowe są szczególnymi formami działalności gospodarczej. I jak każda działalność gospodarcza związana jest z ryzykiem; przy czym ryzyko to obciąża sam bank. Szczególnym jest dla banków fakt, iż opierają one swądziałalność, na środkach powierzonych, pod tytułem zwrotnym. Z tego sformułowania wynika, że ustawodawca odstąpił od próby ścisłego sprecyzowania stosunków, na podstawie których środki te powierzone zostały bankowi – chodzi więc o wszystkie sytuacje, w których bank zobligowany jest do ich zwrotu<5>. Bank ma obowiązek zagwarantować, że za każdym razem na żądanie jego klienta będzie on w stanie zwrócić wcześniej powierzone mu środki.
Słusznym wydaje się być pogląd, że legalna definicja zawarta w art. 2 ustawy – Prawa bankowego nie jest pełnym określeniem statusu prawnego banku jako szczególnego uczestnika w obrocie gospodarczym, lecz jest jedynie punktem wyjścia do dalszej analizy jego statusu prawnego. Status ten przede wszystkim określają:
względny zakaz używania nawy „bank” i „kasa”,
zakres działalności bankowej oraz względny zakaz wykonywania czynności bankowych bez zezwolenia,
specyficzny tryb tworzenia instytucji bankowych,
zobligowanie banków do przestrzegania norm ostrożnościowych związanych bezpośrednio z funduszami własnymi oraz uchwał wydanych przez Komisję Nadzoru Bankowego,
obowiązek utrzymania płynności płatniczej,
szczególne obowiązki i uprawnienia banków,
nadzór bankowy sensus largo,postępowanie naprawcze, likwidacja i upadłość banku.
<1> Dz. U. 1989 r. Nr 4, poz. 21.
<2> Niezrozumiałe przez niezrozumiałe.
<3> Dz. U. 1997, Nr 140, poz. 939 ze zm.
<4> Dz. U. 2000, Nr 94, poz. 1037 ze zm.
<5> B. Smykała, Prawo Bankowe, wyd. C.H. Beck, Warszawa 2005, s. 10.
Więcej streszczeń na temat Bank – pojęcie prawne