Banki można podzielić ze względu na funkcje ekonomiczne, jakie spełniają w gospodarce i tak wyróżniamy:
Bank centralny, który kreuje pieniądz, będący środkiem płatniczym oraz
Banki komercyjne kreujące zdecentralizowany pieniądz wkładowy jako instrument kredytowy i środek płatniczy oraz pośredniczące między posiadaczami środków pieniężnych. Banki komercyjne dzieli się na: banki uniwersalne oraz banki specjalistyczne.
Bank centralny
Ewolucja bankowość doprowadziła do wykształcenia się banku centralnego. Bank ten odpowiada za stabilność narodowego pieniądza. Wypełniając ten konstytucyjny obowiązek, bank
centralny występuje, w rozwiniętej gospodarce rynkowej, w czterech rolach<1> tj. jako bank emisyjny, bank gospodarki narodowej, bank państwa, bank banków. (Patrz Rozdział II§5.)
Zadania banku centralnego są określone w Konstytucji RP<2>, ustawie o Narodowym Banku Polskim<3> i ustawie - Prawo bankowe<4>.
Bank centralny jest swoistego rodzaju instytucją, której
działalność nie jest nakierowana na osiągnie zysku, zaś podstawowym celem aktywności jej jest utrzymanie stabilnego poziomu cen. W tym celu ustawodawca wyposażył bank centralny w szeroki wachlarz oddziaływań na gospodarkę, by jednostka ta mogła skutecznie wpływać na funkcjonowanie całego systemu bankowego, za który jest odpowiedzialna.
Do głównych obszarów działalności Narodowego Banku Polskiego należy zaliczyć przede wszystkim: politykę pieniężną, działalność emisyjną, nadzór bankowy, działania na rzecz systemu płatniczego, zarządzanie rezerwami dewizowymi, działalność edukacyjną i informacyjną oraz obsługę Skarbu Państwa.
Banki komercyjne
Prawodawca polski nie używa terminu „bank komercyjny” jednakże w świetle obowiązującego prawa bankowego można wyznaczyć pewne ramy pojęciowe tego zagadnienia. Bank
komercyjny lub inaczej bank handlowy jest jednostką organizacyjną o statusie banku w rozumieniu art. 2 ustawy – Prawo bankowe. Podstawowym celem tego rodzaju banku jest dążenie do zaspokajania potrzeb podmiotów gospodarczych w zakresie usług bankowych przy jednoczesnym dążeniu do uzyskania i maksymalizacji zysków. Szczególną rolę odgrywają w gospodarce narodowej banki spółdzielcze, gdyż w ich przypadku zysk powinien być jedynie środkiem do realizacji szeroko rozumianych celów społecznych.
Słusznym wydaje się być pogląd, iż pojęcia „banku centralnego” oraz „banku komercyjnego” są pojęciami dla siebie przeciwnymi a ich zakresy semantyczne nie zawierają tych samych desygnatów. A zatem legalna definicja banku zawarta, w art. 2 wspomnianej ustawy stanowi definicję banku komercyjnego i nie można odnosi jej do instytucji banku centralnego.
Banki uniwersalne
Ustawodawca w ustawie – Prawo bankowe z 1997 roku upoważnił banki komercyjne do wykonywania wszystkich czynności bankowych w zakresie określonym przez zezwolenie na jego utworzenie. Zatem przyjęty został model banku uniwersalnego.
Bank
uniwersalny prowadzi, zatem wszystkie rodzaje czynności bankowych, prowadząc działalność kredytowo-depozytowo-rozliczeniową oraz działalność bankową. Należy odnotować, iż bank ten prowadzi działalność kredytową w strefie kredytów konsumpcyjnych jak i kredytów finansujących działalność podmiotów gospodarczych.
Banki specjalistyczne
Banki specjalistyczne koncentrują się na obsłudze określonej działalności, grupy podmiotów gospodarczych lub określonego regionu. Zawsze oznacza to ustawowe lub statutowe ograniczenie działalności banku. Gdyż banki te działają w oparciu o postanowienia statutowe bądź w oparciu o odpowiednie przepisy ustaw stanowiących lex specialis w stosunku do przepisów ustawy - Prawa bankowego.
Do banków specjalistycznych zalicza się banki inwestycyjne, banki branżowe (przemysłowe, handlu zagranicznego, rolne), banki hipoteczne.
Banki hipoteczne to typowe banki wyspecjalizowane. Banki te prowadzone są w formie spółki akcyjnej. Ich działalność została ograniczona przez ustawodawcę – co wydaje się słuszne – do udzielania pożyczek zabezpieczonych na hipotece nieruchomości. Środki na udzielanie kredytów banki te mobilizują w drodze sprzedaży listów zastawnych, których zabezpieczeniem jest zastawiona w bankach ziemia lub nieruchomość.
<1> J. Kamiński, Prawo Bankowe, wyd. Wyższa Szkoła Zarządzana i Marketingu w Warszawie, Warszawa 2001, s. 22.
<2> Dz. U. 2001, Nr 78, poz. 482; sprost.: Dz. U. z 2001, Nr 28, poz. 319
<3> Dz. U. 1997, Nr 140, poz. 938
<4> Dz. U. 1997 r. Nr 140, poz. 939 ze zm.
Więcej streszczeń na temat KRYTERIUM FUNKCJI EKONOMICZNEJ BANKÓW