Renta z tytułu niezdolności do pracy, w myśl przepisów ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu
Ubezpieczeń Społecznych, przysługuje ubezpieczonemu, który spełnił jednocześnie trzy następujące warunki:
jest niezdolny do pracy,
ma wymagany okres składkowy i nieskładkowy,
niezdolność do pracy powstała w okresach wymienionych w art. 57 ust. 1 pkt 3 wymienionej ustawy (w zasadzie w okresie ubezpieczenia) albo nie później niż w ciągu 18 miesięcy od ustania tych okresów.
Z dniem 1 października 2003 r. wchodzi w życie przepis, w myśl którego nie wymaga się stosowania warunku określonego w pkt. 3 w odniesieniu do osób całkowicie niezdolnych do pracy, które udowodniły okres składkowy i nieskładkowy wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiety lub 25 lat dla mężczyzny.
Zatem osoby legitymujące się orzeczeniem lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, stwierdzającym całkowitą niezdolność do pracy oraz co najmniej 20-letnim okresem składkowym i nieskładkowym dla kobiet i co najmniej 25-letnim okresem dla mężczyzn, uzyskają rentę z tytułu niezdolności do pracy nawet wówczas, gdy niezdolność do pracy powstała po okresie dłuższym niż 18 miesięcy od ustania ubezpieczenia.
Fakt stwierdzenia powstania niezdolności do pracy w okresie dłuższym niż 18 miesięcy po ustaniu ubezpieczenia bywa często przyczyną odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy, jak również przyznania renty rodzinnej uprawnionym członkom rodziny. Renta rodzinna bowiem przyznawana jest po osobie, która spełniała warunki do uzyskania renty z tytułu niezdolności do pracy. Za datę powstania niezdolności do pracy przyjmuje się datę zgonu. Jeżeli więc zgon nastąpił po okresie dłuższym niż 18 miesięcy od ustania zatrudnienia, nie był spełniony warunek powstania niezdolności do pracy w wymaganym okresie.
Należy tu podkreślić, że okres wymagany do przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy jest zróżnicowany w zależności od wieku, w którym powstała niezdolność do pracy i wynosi od jednego roku (a nawet mniej w określonych przypadkach) do pięciu lat okresów składkowych i nieskładkowych. Pięcioletni okres składkowy i nieskładkowy wymagany jest od osoby, u której niezdolność do pracy powstała w wieku powyżej 30 lat i ten pięcioletni okres musi przypadać na ostatnie dziesięciolecie przed datą zgłoszenia wniosku o rentę albo przed datą powstania niezdolności do pracy.
Osoby, u których orzeczono całkowitą niezdolność do pracy (przy ocenie prawa do renty rodzinnej przyjmuje się, że osoba zmarła była całkowicie niezdolna do pracy), i które mają co najmniej 20-letni okres składkowy i nieskładkowy dla kobiet i co najmniej 25-letni okres dla mężczyzn, jeżeli stały się niezdolne do pracy w wieku powyżej 30 lat, muszą legitymować się co najmniej pięcioletnim okresem składkowym i nieskładkowym, przypadającym na ostatnie dziesięciolecie przed datą zgłoszenia wniosku o rentę albo przed datą powstania niezdolności do pracy, a przy ocenie prawa do renty rodzinnej na ostatnie dziesięciolecie przed zgonem osoby, po której ustalane jest prawo do renty rodzinnej dla uprawnionych członków rodziny.
Z wnioskiem o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy lub renty rodzinnej na nowych warunkach mogą wystąpić osoby, które dotychczas z wnioskiem takim nie występowały, jak też osoby, którym już odmówiono prawa do renty z powodu powstania niezdolności do pracy po upływie 18 miesięcy od ustania ubezpieczenia.