Pozytywistyczna i niepozytywistyczna koncepcja państwa prawa. Różnią się
one od siebie w trzech podstawowych aspektach, a mianowicie: 1. Co jest źródłem prawa? Dla pozytywistów źródłem prawa są tylko przepisy. Natomiast dla niepozytywistów również różnego rodzaju zasady i reguły, które nie są zawarte w przepisach prawnych, które uważa się za element prawa rozumianego jako jus.
2. W jaki sposób norma może stracić moc obowiązującą? Norma prawna zdaniem niepozytywistów może stracić moc obowiązującą nie tylko dlatego, że ktoś ją uchyli lub że straci moc obowiązującą wskutek zastosowania reguł kolizyjnych, ale także norma traci moc dlatego, że jest sprzeczna z owymi elementarnymi zasadami moralności czy sprawiedliwości. Pozytywiści i niepozytywiści w kwestii obowiązywania prawa akceptują dwie różne reguły. Reguła pozytywistyczna nosi nazwę formuły Benlthama, która mówi, że możesz dowolnie krytykować, ale musi przestrzegać tak długo prawa, dopóki jego prawodawca nie uchyli. Natomiast, niepozytywiści akceptują formułę Radbruha, która składa się dwóch elementów. Po pierwsze każdy ma obowiązek przestrzegania prawa nawet wtedy, kiedy gdy jest ono niesłuszne chyba, że jego niesłuszność, niesprawiedliwość przybrała rażący charakter. Wtedy ani organ państwa nie może się powoływać na takie reguły, ani obywatel nie ma obowiązku ich przestrzegania.
3. Czy dopuszczalne są akty cywilnego nieposłuszeństwa czyli odstępstwa od reguł prawnych? Po trzecie dla pozytywistycznej i niepozytywistycznej koncepcji prawa istoty jest obowiązek posłuszeństwa wobec prawa. Ideę, że obowiązek przestrzegania prawa ma charakter absolutny zakwestionowali niepozytywiści. Twierdzą oni, że istnieją sytuacje, w których nie tylko obywatel, ale również organ państwa może odmówić w usprawiedliwiony sposób przestrzegania, stosowania obowiązujących przepisów prawa. W przypadku, gdy usprawiedliwiona odmowa przestrzegania przepisów prawnych, które są rażąco niesprawiedliwe lub irracjonalne odnosi się do obywateli, to mówimy o cywilnym albo obywatelskim nieposłuszeństwie. W przypadku, gdy taka odmowa odnosi się do organów państwowych, to mówimy o urzędowym odstępstwie.
Można powiedzieć, że początki instytucji cywilnego nieposłuszeństwa narodziły się w Stanach Zjednoczonych w czasie walki z niewolnictwem
Odróżniamy dwie formy cywilnego nieposłuszeństwa, a mianowicie formę:
- bezpośrednią, gdy łamiemy przepis prawny, który uważamy za niesprawiedliwy,
- pośrednią, które polega na tym, że narusza się inne przepisy po to, żeby zaprotestować przeciwko obowiązywaniu niesłusznego przepisu.
Akt nieposłuszeństwa wobec prawa, aby został nazwany obywatelskim czy cywilnym nieposłuszeństwem musi spełniać cały szereg bardzo rygorystycznych warunków. W przeciwnym razie jest zwykłym przestępstwem czy wykroczeniem.