Koncepcja procesu sądowego
Prawo we współczesnych społeczeństwach jest jednym z najważniejszych instrumentów rozstrzygania konfliktów społecznych między jednostkami, urzędami a jednostkami grupami. Konflikt definiuje się jako taką sytuację, w której jedna ze stron występuje z jakimś twierdzeniem, roszczeniem, żądaniem, a druga strona twierdzenie, żądanie, roszczenie kwestionuje. Sądy służą m.in. do tego, żeby konflikty rozstrzygać.
Można wymienić następujące modele czy tryby rozstrzygania konfliktów przez instytucje prawne:
- tryb kontraktowy – w tym przypadku rozstrzygnięcie samego konfliktu następuje przez same strony, w drodze bezpośrednich negocjacji. Charakterystyczne dla tego trybu jest to, że jest to tryb rozwiązywania konfliktów niesformalizowanych, stosunkowo tani, w którym strony całkowicie decydują o tym według jakich reguł i procedur konflikt musi być rozstrzygnięty. Wszystkie pozostałe tryby, to tryby pośrednie. Ponieważ w rozstrzygnięcie konfliktu obok stron zaangażowana jakaś osoba trzecia.
- tryb mediacyjno-koncyliacyjny – osobę trzecią, która bierze udział w rozstrzygnięciu konfliktu obok stron nazywa się mediatorem lub koncyliatorem. W trybie tym podobnie jak w kontraktowym strony nadal decydują o procedurach rozstrzygnięcia konfliktu, zasadach i to one wybierają mediatora lub koncyliatora. Osobliwą cechą mediatora czy koncyliatora jest to, że nie ma ona żadnych uprawnień władczych. Nie może nic rozkazać, nakazać sądowi. Działa ona jako doradca, pomocnik. Jest to osoba neutralna, która nie jest emocjonalnie zaangażowana w spór. Daje pewne rady, na które strona albo przystaje, albo nie przystaje.
- tryb arbitrażowy – osobą trzecią jest arbiter. Tutaj strony nadal posiadają wpływ na wybór zasad i procedury oraz na wybór arbitra, ale decyzja arbitra jest wiążąca. Wybrany arbiter wydaje decyzję, która wiąże strony. Arbiter ma uprawnienia władcze.
- tryb adjudykacyjny – jest to najbardziej sformalizowany i zinstytucjonalizowany sposób rozstrzygania konfliktu. W tym przypadku strony ani nie wybierają reguł rozstrzygnięcia, ani procedury. Postępowanie toczy się według z góry ustalonych reguł i procedury np. według przepisów kodeksu karnego i kodeksu postępowania karnego. Strony nie wybierają adjudykatorów. Są oni powoływani zgodnie z przepisami o właściwości sądu.
W każdym postępowaniu sądowym występują elementy postępowania koncyliacyjnego, rozjemczego, pojednawczego, polubownego. W każdym stadium postępowania w sprawach cywilnych sąd powinien dążyć do pojednania stron. Postępowanie sądowe toczy się zgodnie z góry ustalonymi przepisami prawa materialnego, procesowego przed wyznaczonym przez przepisy sędzią lub organem administracyjnym.