Młoda Polska, epoka literacka obejmująca 1ata 1890-1918, między okresem pozytywizmu a XX-leciem międzywojennym
1918-39. To sąsiedztwo chronologiczne wyraziło się w swoistych pokrewieństwach, łączących Młodą Polskę tak z poprzednią, jak z następną epoką literacką. Najwybitniejsi pisarze pozytywizmu byli czynni w ciągu całego okresu Młodej Polski i niejedno z ich wybitnych dzieł dopiero wtedy powstało: „Bez dogmatu” i „Krzyżacy” Sienkiewicza, „Emancypantki”i „Faraon” Prusa, „Gloria victis” i „Ad astra” Orzeszkowej.
Literatura Młodej Polski była dziełem generacji pisarzy, którzy debiutowali w dziesięcioleciu 1890-1900 i którzy urodzili się w latach 1860-70: Jan Kasprowicz, Zenon Przesmycki (Miriam), Antoni Lange, Stefan Żeromski, Andrzej Niemojewski, Kazimierz Tetmajer, Jan Lemański, Władysław Stanisław Reymont,
Stanisław Przybyszewski,
Stanisław Wyspiański, Lucjan Rydel, Artur Górski. Zwłaszcza w fazie początkowej Młodej Polski rozwijała się jako odpowiedź na sytuacje ideowo-filozoficzną, polityczna i artystyczna z końca wieku, ocenianą przez przedstawicieli pokolenia zdecydowanie negatywnie.
Ta odpowiedź - to poczucie kryzysu wartości oraz systemów filozoficznych o podłożu przyrodniczym i materialistycznym rządzących myślą europejską XIX w., których miejsce poczęły zajmować stanowiska irracjonalne i idealistyczne: pesymistyczna metafizyka A. Schopenhauera, immoralizm i filozofia życia F. Nietzschego, później intuicjonizm i witalizm H. Bergsona. Wielu głównych twórców pokolenia Młodej Polski odsunęło się od sztuki realistycznej w kierunku poszukiwania symbolicznych i nastrojowych form ekspresji artystycznej. Swoją sytuacje ogólną pisarze ci odczuwali pod postacią schyłku, dekadentyzmu, czy też wiązali ją z końcem wieku (fin-de-siecle, choroba wieku). Sytuacji tak odczuwanej nadawali oni znamiona walki, przeciwstawiając stanowisko artysty poglądom i przesądom drobnomieszczańskiego filistra. To złożone zjawisko towarzyszące początkom Młodej Polski można nazwać buntem modernistycznym.
Literatura okresu Młodej Polski była zjawiskiem różnorodnym i skomplikowanym. Wskutek tego bywa ona ujmowana w różne terminy ogólne, z których każdy podkreśla odrębny aspekt tej literatury. Najbardziej ogólny z nich, Młoda Polska, związany z publikowanym przez A. Górskiego w „Życiu" krakowskim cyklem artykułów programowych pod tym tytułem, dosyć powszechnie został przyjęty już przez współczesnych. Już wcześniej funkcjonował termin modernizm, którym określano nowatorskie zjawiska literackie i postawy moralno-psychologiczne, widoczne w kulturze europejskiej ostatnich dziesięcioleci XIX w., a przez twórców Młodej Polski aprobowane. Przez dekadentyzm rozumiano schyłkowy, wyrafinowany i bezwyjściowy charakter ogólny ówczesnej sztuki i filozofii, przy czym określeniem tym posługiwali się raczej przeciwnicy modernizmu. Nazwa neoromantyzm wskazuje na szczególnie silne na gruncie polskim podobieństwa, jakie występują między postawą i sztuką romantyczna, między jej indywidualizmem, liryzmem, swobodą formy i konwencji, a podobnymi zjawiskami w piśmiennictwie z końca wieku. Wreszcie symbolizm to nazwa techniki artystycznej, ale techniki o określonym, idealistycznym podłożu światopoglądowym, która względnie późno dotarła do Polski. Młoda Polska to swoista całość dążeń i realizacji twórczych wytyczonych przez te terminy i nie daje się ona zredukować ani do jednej tylko struktury filozoficznej, ani do jednej tylko postawy.
Debiut pokolenia Młodej Polski nastąpił najpierw w dziedzinie poezji. Poetami, których rozwój artystyczny i ideowy był najbardziej znamienny dla pierwszej fazy Młodej Polski, okazali się Kasprowicz i Tetmajer. Głęboki niepokój moralny Kasprowicza znalazł swe szczytowe ujęcie w „Hymnach” (pierwodruk w latach 1899-1901). Poezja Tetmajera rozwijała się pod znakiem impresjonistycznej i nastrojowej zgody na objawy pesymizmu i dekadentyzmu (impresjonizm), co wraz ze świeżym ujęciem tematyki erotycznej i tatrzańskiej zapewniło jej niezwykły rozgłos. Jedyny konsekwentny, chociaż nie dostrzeżony w epoce przykład poezji symbolicznej dawał W. Rolicz-Lieder. Przyjazd Przybyszewskiego do Krakowa w 1898, objęcie przezeń redakcji „Życia' i liczne manifesty tego pisarza (m. in. „Confiteor”) nadały rychło tym objawom charakter programu artystycznego całej generacji. Był to program „sztuki dla sztuki", co oznaczało rezygnację z obywatelskich obowiązków polskiego piśmiennictwa porozbiorowego oraz położenie nacisku na indywidualność i jej jednostkowe przeżycia. Towarzyszyło temu ostre podkreślenie odrębności artysty w życiu, a to poprzez swoistą obyczajowość cyganerii artystycznej skłóconej z drobnomieszczańskim otoczeniem.
Niewiele później, w ramach dziesięciolecia 1890-1900, wystąpili główni prozaicy młodopolscy, z Żeromskim, Reymontem i W. Orkanem na czele. Najwybitniejszy z tych twórców, Żeromski, stworzył wzory bojowników o prawdę moralną i postęp społeczny (dr Judym z „Ludzi bezdomnych”), wprowadzając problematykę życia społeczno-narodowego do literatury okresu.
Twórczość dramaturgiczna Młodej Polski zaznaczyła się najpóźniej. Znakomity debiut J.A. Kisielewskiego w 1899 zdawał się zrazu zapowiadać, że przedmiotem owej twórczości staną się typowe dla modernizmu objawy, szczególnie sprawa artysty, zbuntowanego, a jednocześnie ulegającego filisterskim nałogom otoczenia. Rychło jednak wielostronna i potężna indywidualność Wyspiańskiego przyćmiła innych dramaturgów; „Wesele” (1901) stało się sukcesem tej miary co „Hymny” i „Ludzie bezdomni”, lecz jeszcze bardziej nieoczekiwanym. Nowa wizja dawnych dziejów ojczystych i XIX-wiecznych walk wyzwoleńczych połączyła się pod piórem Wyspiańskiego z surową oceną współczesności i nowatorstwem teatralnym, na skalę europejska.
Szczytowa faza twórczości Młodej Polski przypadła na lata 1900-05, kiedy na widowni literackiej pojawili się już wszyscy najwybitniejsi pisarze tego pokolenia oraz ich główne dzieła: Wyspiańskiego „Wesele”, „Wyzwolenie”, „Akropolis” i „Noc listopadowa”, Żeromskiego „Ludzie bezdomni” i „Popioły”, Kasprowicza „Hymny”, Berenta „Próchno”, Irzykowskiego „Pałuba”, Reymonta pierwsze tomy „Chłopów”. We wspomnianych latach debiutują też pisarze młodszej grupy pokoleniowej Młodej Polski, których twórczość trwać będzie również po 1918. Są to pisarze urodzeni w dziesięcioleciu 1870-80; G. Daniłowski, Berent, Miciński, Irzykowski, M. Wolska, T. Żeleński-Boy, J. Żuławski, Nowaczyński, Rostworowski, L. Staff, Leśmian, S. Brzozowski.
W swej orientacji ideowej Młoda Polska była kontynuacją tej problematyki wyzwoleńczej w sensie społecznym i narodowym, która stanowiła główny temat piśmiennictwa polskiego w dobie niewoli politycznej. Ale jednocześnie uczestnicząc w wielkim ruchu umysłowym i artystycznym Europy na przełomie dwu wieków, angażując się coraz wyraźniej w obudzonych dążeniach wyzwoleńczych, była pierwszym wielkim ogniwem literatury uznającej siebie za niepodległą, literatury społeczeństwa idącego ku własnej państwowości. Spór i zarazem współżycie obu tych tendencji określały generalnie jej oblicze ideowe i artystyczne.
(źródło: Literatura polska. Przewodnik encyklopedyczny. Komitet redakcyjny pod przewodnictwem Juliana Krzyżanowskiego, od 1976 Czesława Hernasa. Warszawa 1984.)