Liryka oświeceniowa (od połowy XVIII w. do przełomu romantycznego)

Termin „liryka", podobnie jak w staropolszczyźnie, nie występował w świadomości literackiej tych czasów jako nazwa rodzaju literackiego, jed­nakże w stosowanym ówcześnie trójczłonowym podziale poezji ze względu na sposób naśladowania rzeczywistości (zgod­nie z tradycją antyczną, wywodzącą się z "Poetyki" Arystotelesa) wyodrębniano utwory o formie monologu, wśród których zna­lazły się oda, elegia, pieśń, tren, epigramat, czasem również sielanka, przy czym w poetykach z okresu stanisławowskiego ("Sztuka rymotwórcza" F. K. Dmochowskiego) zarysowała się tendencja do używania nazwy „oda" jako synonimu "1iryki". Dopiero w rozprawach z początku XIX w. (L. Osiński, E. Słowacki) wyodrębniono tzw. kształty liryczne, w których mieściły się wymienione gatunki, z odą na czele. Istotne znaczenie w kształtowaniu się tak rozumianych gatunków lirycznych miało charakterystyczne dla świadomości literackiej oświecenia wiązanie poezji z wymową i podporządkowywa­nie jej regułom stylu retorycznego.
Charakter przeważającej części 1iryki oświecenia wyznaczony został przez podstawowe założenia literackie epoki, przypisujące wszystkim rodzajom twórczości zadania dydaktyczno-moralizatorskie i perswazyjne, związane z edukacją społeczeństwa i naprawą kraju. Najpełniejsze podporządkowanie liryki tak poję­tym celom wystąpiło w nurcie klasycystycznym, zna­lazło też swoisty wyraz w poezji sentymentalizmu, negowali je zaś poeci rokokowi. Na uboczu wobec głównego nurtu 1iryki stanisła­wowskiej pozostawały takie zjawiska jak żołniersko-pieśniowa poezja konfederacji barskiej oraz zbliżona do baroku twórczość K. Benisławskiej.
Doktryna  klasycyzmu  wysunęła  wobec 1iryki  postulaty dotyczące tematu i stylu: zalecała zainteresowanie sferą społecznej działalnoś­ci człowieka i doprowadziła do wykształcenia się normy intymności, która ograniczała wprowadzanie do utworów lirycz­nych spraw osobistych, jednostkowych, nie popartych autory­tetem społecznym. Wiązała się z tym skłonność do budowania wypowiedzi lirycznej jako monologu oratorskiego; podmiot liryczny kształtowany był jako mówca uprawniony do przekazywania powszechnie ważnych treści i oddziaływania na po­stawę odbiorców. Utwory liryczne miały zazwyczaj charakter okolicznościowy i przybierały postać wypowiedzi adresowa­nych — zwrotu do powszechnie znanej osoby. Tymi cechami odznacza się większość utworów Adama Naruszewicza, Stanisława Trem­beckiego, częściowo także listy poetyckie Igancego Krasickiego oraz twórczość liryczna licznych poetów pomniejszych. Z tradycji tej wywądzą się również wiele zjawisk w poezji patriotycznej i rewolucyjnej, Sejmu Wielkiego i powstania kościuszkowskiego (F. Zabłocki, niektóre J. Jasińskiego), jakkolwiek zachodzą w nich istotne przemiany w kształtowaniu podmiotu lirycznego, który wyposażony zostaje w rysy bardziej indywidualne. Zasady budowy wypowie­dzi  lirycznej jako retorycznego monologu motywowwanego sytuacyjnie i mającego charakter okolicznościowy właściwe były również poetom  klasycyzmu postanisławowskiego jak Kajetan Koźmian, F. Morawski, Osiński, których ody odznaczają się jednak swobodniejszą kompozycją i przewagą elementów obrazowych nad pojęciowymi.
Sfera spraw jednostkowych oraz prywatnych, nie zinstytualizowanych kontaktów międzyludzkich była właściwą domeną 1iryki  sentymentalnej. Jej bohater to człowiek czuły, emocjonalnie reagujący na zdarzenia świata zewnętrznego i oceniający ten świat z punktu widzenia sytuacji przeżywającej jednost­ki. Przyjaźni, miłości, kontaktom z przyrodą, pochwale natury i życia wiejskiego, przeciwstawionego stosunkom dworskim, poświęcono najwięcej utworów; występują także motywy sa­motności, niepokoju i zagrożenia, związane z poczuciem nienaturalności stosunków panujących w świecie kulturowych pozorów. Sentymentalna 1iryka o nastawieniu dydaktycznym zmierzała do kształtowania u odbiorców cnot naturalnych i emocjonalnego stosunku do otoczenia. Dużą rolę odgrywała tematyka patriot. (F. Karpiński, F. D. Kniaźnin, J. Morelowski, J. P. Woronicz), podejmowana jako wyraz reakcji jednostki na los kraju; wkra­czały też do 1iryki motywy historyczne (Karpiński, "Śpiewy historycz­ne" J. U. Niemcewicza) oraz związane z aktualnymi wydarze­niami (poezja żołnierska A. Brodzińskiego). Liryka sentymentalna realizowała różne wzorce gatunkowe (sielanka, pieśń, elegia, duma, oda), zwykle jednak odrzucała zasady retoryczno-perswazyjnego monologu, często na rzecz form 1iryki pośredniej i posługiwania się elementami narracyjno-opisowymi; odznacza­ła się prostotą, zbliżając się czasem do naturalnego tonu wypowiedzi formowanej wg norm języka mówionego.
Dla liryki oświecenia charakterystyczny był również nurt ludyczny, w większości przypadków związany z przejawami roko­ka. Wystąpił najpierw w twórczości okolicznościowo-dworskiej, traktowanej jako składnik życia towarzysko-kulturalnego wąskiego kręgu odbiorców (np. niektóre wiersze Trembeckiego), w wierszach anakreontycznych i biesiadnych, będą­cych komplementem lub zabawą towarzyską (utwory W. Miera, S. K. Potockiego). Charakter rokokowo-zabawowy miała wczesna twórczość Kniaźnina ("Erotyki"), oparta na poetyce konceptu i wirtuozerii językowej. J. Szymanowski realizował model rokokowej poezji lirycznej opartej na zasadzie delikat­ności i wdzięku, wykorzystując inspiracje ludową pieśnią erotycz­ną; analogiczne zjawiska wystąpiły w poczatkowej XIX wieku w poezji Reklewskiego i A. Brodzińskiego. Zupełnie odmienny nurt stanowiła twórczość o charakterze libertyńskirn, głównie 1iryka ulotna, kpiąca i krytyczna wobec współczesności, propagująca postawę epikurejską, a negująca program moralistyczny (nie­które wiersze T. K. Węgierskiego, utwory J. Ancuty, J. Czyża, F. Gawdzickiego).
Lirykę oświecenia cechuje wielość tematów, dotyczących głównie sytuacji człowieka w świecie społecznym i w natu­rze, sposobu przeżywania kontaktów między ludźmi i spraw o ważności powszechnej. Przyczyniła się ona do wydoskonale­nia zarówno środków wysokiej, retorycznej mowy poetyckiej, jak intymnego mówienia o sprawach osobistych, a także sposobów wyrażania ironicznego dystansu wobec świata i emocji ludz­kich. Była ważnym etapem doskonalenia form artystycznego języka poetckiego i technik wersyfikacyjnych. Przybliżyła poezję do źródeł twórczości ludowej i uczyniła wiele dla wykształcenia jej charak­teru narodowego. Stała się więc istotną tradycją dla 1iryki romanty­cznej.
(źródło: Literatura polska. Przewodnik encyklopedyczny. Przewodniczący komitetu redakcyjnego: Julian Krzyżanowski, od 1976 Czesław Hernas. Warszawa 1984)