W poezji, a także w prozie poetyckiej, wielu twórców stara się układać obok siebie wyrazy tak, by po głośnym odczytaniu tworzyły
one dźwięczną, przyjemną dla ucha całość. Efekty takie można osiągnąć, odpowiednio zestawiając ze sobą wyrazy zawierające podobne samogłoski lub spółgłoski:
Rwałem dziś rano czereśnie,
Ciemnoczerwone czereśnie,
W ogrodzie było ćwierkliwie,
Słonecznie, rośnie i wcześnie.
J.Tuwim „Czereśnie”
Na 32 sylaby w podanej strofie aż 18 zawiera samogłoskę e, 8 razy powtarza się spółgłoska r, poza tym powtarzają się i przeplatają ze sobą spółgłoski ś (5 razy) – ć oraz dź (3 razy), cz (5 razy),
Sztukę takiego celowego doboru środków fonetycznych w wypowiedzi artystycznej nazywamy
instrumentacją głoskową albo
eufonią. Najczęściej za pomocą brzmień głoskowych pisarze starają się oddać głosy i dźwięki, towarzyszące opisywanym zjawiskom przyrody, jak np. w znanym wierszu Leopolda Staffa „Deszcz jesienny”:
„O szyby deszcz dzwoni, deszcz dzwoni jesienny
I pluszcze jednaki, miarowy, niezmienny,
Dżdżu krople padają i tłuką w me okno...
Jęk szklany... płacz szklany... a szyby w mgle mokną,
I światła szarego blask sączy się senny.
o szyby deszcz dzwoni, deszcz dzwoni jesienny...”
lub też odgłosy bicia dzwonów, zegarów itp.:
„Na Anioł Pański biją dzwony
Niech będzie Maria pozdrowiona, niech będzie Chrystus pozdrowiony...
Na Anioł Pański biją dzwony, w niebiosach kędyś głos ich kona...
K. Przerwa – Tetmajer „Na Anioł Pański...”
Środki fonetyczne służące naśladowaniu różnych głosów i dźwięków noszą nazwę
onomatopei. Onomatopeja - zabieg imitujący różne zjawiska akustyczne za pomocą dźwięków mowy — występuje także w języku potocznym w postaci wykrzykników dźwiękonaśladowczych imitujących głosy zwierząt: miau, hau-hau, kuku ryku,; różne odgłosy: bum! bęc! oraz innych części mowy, i czasowników typu: terkotać, mlaskać, łopotać, zgrzytać czy rzeczowników typu: łomot, huk, grzechotka, gwizdek, chlupot.
Czynnikami fonetycznymi, organizującymi budowę wiersza są
rym i
rytm. Rymem nazywamy zgodność grupy głosek w wyrazach kończących dwa lub więcej wersów, np. najszczerszy — wierszy, gwiazdy — życie w rozkwicie. Rymy obejmujące dwie ostatnie sylaby, z których akcentowana jest przedostatnia, noszą nazwę rymów żeńskich, a rymy, w których akcentowana jest ostatnia sylaba — rymów męskich. W wierszu polskim przeważają
rymy żeńskie,
rymy męskie są rzadsze, gdyż wymagają użycia wyrazów jednosylabowych w zakończeniach wierszy, np. zna - ma, bój – znój, wir-kir
Wśród rymów rozróżniamy
rymy dokładne, o identycznej budowie końcowych głosek (choćby wyrazy w nich występujące miały inną pisownię, jak mysz — wzwyż, harf — barw). Rymy, w których nie ma pełnej identyczności brzmieniowej zakończeń wersów to
rymy niedokładne, np. wieści — w mieście, piętro — święto
Wiersz bezrymowy nazywamy
wierszem białym.