Kontemplacje na temat istoty literatury

Język literatury powinien więc być odróżniany od rozmaitych funkcji, jakie spełnia język potocznym głównie z punktu widzenia ilościowego. Ogólne zasoby językowe wyzyskuje on znacznie bardziej świadomie i systematycznie. W utworze lirycznym ujawnia się osobowość o wiele bardziej spójna i wszechstronniejsza niż u ludzi, których spotykamy w życiu codziennym. Język poetycki organizuje, kondensuje zasoby języka potocznego, niekiedy nawet wbrew gramatyce, aby zaostrzyć naszą świadomość i zmobilizować uwagę. W niektórych wysoko rozwiniętych literaturach, a zwłaszcza w pewnych epokach, używa się gotowych konwencji. język, można powiedzieć, tworzy dzieła za niego. Ale każde dzieło sztuki narzuca materiałowi z którego powstaje porządek, organizacja, jednolitość. Ta jednolitość wydaje się czasem bardzo chaotyczna, np. w wielu szkicach literackich albo w powieściach awanturniczych, urasta natomiast do założonych i ściśle powiązanych ze sobą struktur w niektórych wierszach, gdzie nie można zmienić żadnego wyrazu, a nawet jego miejsca, nie narażając na szwank efektu całości.
Pragmatyczne rozróżnienie języka literatury i potocznego jest o wiele łatwiejsze. Nie uznajemy za poezję tego wszystkiego, co ma w nas pobudzić jakieś określone działanie na zewnątrz, albo nazywamy to po prostu retoryką. Autentyczna poezja działa znacznie subtelniej. Sztuka stwarza coś w rodzaju rusztowania, które utrzymuje zawartość dzieła poza światem realnym. Z drugiej strony należy pamiętać, że granica między sztuką a niesztuką, między literacką a nieliteracką wypowiedzią językową jest płynna. Funkcję estetyczną mogą pełnić wypowiedzi językowe różnego rodzaju. Gdybyśmy wykluczyli z literatury wszelką sztukę propagandową lub poezję dydaktyczną i satyryczną, reprezentowalibyśmy stanowisko bardzo wąskie. Musimy uznać istnienie form pośrednich, jak esej czy biografia oraz szereg odmian literatury retorycznej. W różnych okresach zakres funkcji estetycznej rozszerzał się i kurczył. Wydaje się jednak, że najlepiej jest zaliczać do literatury tylko te dzieła, w których funkcja estetyczna jest dominująca, podczas gdy możemy przyjąć, że istnieją elementy estetyczne, takie jak styl i kompozycja w dziełach, które mają zupełnie odmienne, nie estetyczne przeznaczenie. są to prace naukowe, rozprawy filozoficzne, teksty kaznodziejskie, publicystyka polityczna.
Istota literatury staje się najwyraźniejsza, kiedy bierzemy pod uwagę jej stosunek do rzeczywistości. Centralne miejsce w literaturze zajmują rodzaje tradycyjne, epika, liryka dramat. Wszystkie te rodzaje mówią o świecie fikcji, wyobraźni. Zdania występujące w powieści, wierszu czy dramacie nie są w dosłownym znaczeniu prawdziwe, nie są zdaniami logicznymi. Nawet w liryce osobistej liryczne ja jest tylko fikcyjnym, dramatycznym ja. Postać powieściowa różni się od historycznej i od postaci wziętej z realnego życia. Bohater powieściowy jest zbudowany wyłącznie ze zdań opisujących go lub włożonych mu w usta przez autora. Nie ma przeszłości ani przyszłości, a czasem w jego życiu nie istnieje ciągłość. Przestrzeń i czas w powieści i życiu realnym nie są tymi samymi kategoriami. Nawet na pozór najbardziej realistyczna powieść, naturalistyczna, jest skonstruowana według pewnych konwencji artystycznych. Zwłaszcza z perspektywy historii doskonale widać, jak powieści naturalistyczne podobne są do siebie pod względem wyboru tematu, rysunku postaci, uwzględniania i pomijania zdarzeń, a także w sposobach prowadzenia dialogu.
Uznając fikcyjny, zmyślony charakter literatury za jej wyróżnik, zajmiemy stanowisko podobne do stanowiska Homera, Dantego, Balzaka, Szekspira raczej niż Montaignea, Bossueta, Emersona. Uznamy też zjawiska graniczne, np. Państwo Platona, jeżeli je zaliczymy do wielkich mitów, trudno byłoby odmówić w różnych partiach inwencji literackiej i fikcyjności, chociaż jest to dzieło przede wszystkim filozoficzne. Takie rozumienie literatury jest opisowe, nie wartościujące. Nie dyskredytujemy wielkiego i wpływowego dzieła, kiedy mówimy, że należy ono do retoryki, filozofii, publicystyki, ponieważ we wszystkich tych dziedzinach mogą istnieć problemy analizy estetycznej, stylistyki oraz kompozycji, takie same jak w literaturze lub podobne, z tą jedynie różnicą, że podstawowa cecha literatury, fikcyjność, nie występuje w tym wypadku. Taka definicja będzie zatem obejmowała wszelkie twory fikcji literackiej, nawet najgorsze powieści, najsłabsze wiersze, najmniej udane dramaty. Klasyfikowanie czegoś jako dzieła sztuki trzeba odróżniać od wartościowania.
Fikcja literacka, tworzona przez wyobraźnię, niekoniecznie musi używać obrazów. Ale i obraz nie jest istotnym elementem fikcji literackiej, a więc i literatury. Istnieją wartościowe teksty poetyckie całkowicie pozbawione obrazów, istnieje nawet poezja relacjonująca. Obrazowość poza tym nie powinna być utożsamiana z tworzeniem obrazów konkretnych, zmysłowych, wizualnych. Wielkie dzieła literackie często nie wywołują obrazów zmysłowych albo tylko przygodnie, przejściowo. Charakteryzując swe postaci, powieściopisarz może nie sugerować żadnych obrazów wizualnych.
Wizualizacja wszystkich metafor poetyckich spowodowałaby chaos i dezorientację. Jakkolwiek istnieją czytelnicy – wizualiści oraz teksty literackie, gdzie takie przeżywanie obrazów wydaje się konieczne, to problemu psychologicznego nie można mieszać z analizą środków, których używa symbolika poetycka. Środki te służą przede wszystkim organizowaniu procesów myślowych występujących także poza literaturą. Stąd wiele metafor utajonych w języku potocznym, całkiem jawnych w slangu i przysłowiach.
Organizacja, indywidualna ekspresja, rozumienie, stosowanie języka jako środka wyrazu, brak celu praktycznego i fikcyjność – są kontynuacją, zmodyfikowaną na płaszczyźnie analizy semantycznej, bardzo tradycyjnych terminów estetycznych, jak jedność w mnogości, bezinteresowna kontemplacja, dystans estetyczny, inwencja, wyobraźnia. Każdy z tych terminów określa pewną właściwość dzieła literackiego, żaden nie jest sam przez się wystarczający. Powinien wyniknąć z tego przynajmniej jeden wniosek, dzieło literackie nie jest czymś prostym, lecz stanowi bardzo skomplikowaną strukturę o charakterze warstwowym, z wielką ilością znaczeń i wewnętrznych związków.

Więcej streszczeń na temat Kontemplacje na temat istoty literatury