Utwór Czesława Miłosza "Który
skrzywdziłeś" powstał w 1950 roku.
Zbudowany jest on z czterech zwrotek. Pierwsza ma
pięć wersów, a każda
kolejna jest o jeden wers krótsza. Dzięki takiej budowie utwór
przypomina sonet (brak ostatniej linijki). Składa się on z trzech
części. Pierwsza z nich - chęć zemsty, druga - objaśnienie win, a
ostatnia - groźby. Granica zdania nie jest jednocześnie granicą
wypowiadanej myśli. W utworze występuje przerzutnia.
Utwór mówi o dwóch postaciach - krzywdzicielu, który wyrządza
krzywdę, drwi z nieszczęścia, zmusza innych do uległości, jest otoczony
sprzymierzeńcami oraz o ofierze, która bez winy została upokorzona,
zraniona. Podmiot liryczny jest moralistą, sędzią, oskarżycielem,
współczuje ofierze i jej broni.
W wierszu "Który
skrzywdziłeś" podmiot liryczny zwraca się do tych,
którzy dzierżąc ster władzy nie potrafią dostrzegać potrzeb
pojedynczego człowieka, w imię wyższych celów krzywdzą go, kosztem
życia i godności ludzkiej pragną budować nowy ład społeczny ( "Który
skrzywdziłeś człowieka prostego/ śmiechem nad jego krzywdą wybuchając")
- to liryka zwrotu do adresata. Utwór mimo, iż pisany w konkretnej
sytuacji dotyczy każdej władzy, która nie liczy się z szarym,
bezbronnym człowiekiem, która nie bierze pod uwagę jego uczuć, dążeń, a
czasem i praw. Utwór zawiera ostrzeżenie dla rządzących. Otacza ich
przecież tłum pochlebców ("gromadę błaznów koło siebie mając"), którzy
poklaskują każdemu pomysłowi, utwierdzają ich w słuszności
podejmowanych decyzji. Wśród pochlebst i aplauzu publiczności można się
zagubić, przestać odróżniać wartości dobre od złych ("pomieszanie
dobrego i złego"). Trudno wtedy obiektywnie spojrzeć na swe decyzje.
Brnie się coraz dalej w zło , próbuje sie wszystko
podporządkować sobie, swej niekoniecznie słusznej idei. Wszelkie poczynania tyranów
oceni poeta, który żyje w danej rzeczywistości, jest on świadkiem
zbrodni popełnianych w imię władcy i ma obowiązek przedstawić to w swej
twórczości : "Spisane będą czyny i rozmowy". Nie można bezkarnie
krzywdzić niewinnych ludzi ; "Nie bądź bezpieczny. Poeta pamięta".
Mimo tego, iż nie jest to pierwszy utwór traktujący o tym problemie
nadal istnieją władcy nie liczący się ze swym ludem. Wystarczy spojrzeć
na Fidela Castro - prezydenta Kuby lub cofnąć się kilkanaście lat
wstecz i zaobserwować rządu Stalina czy Hitlera.
W Ewangelii się Mateusza (18,6 : "Lecz kto by się stał powodem grzechu
dla jednego z tych małych, którzy wierzę we Mnie, temu byłoby lepiej
kamień młyński zawiesić u szyi i utopić go w głębi morza.") także
zostali potępieni tacy władcy. Chrystus tak jak podmiot liryczny mówi,
że który przyczynia się do krzywdy innych nie może żyć spokojnie. Dlatego
chyba nie bez powodu fragment tego wiersza umieszczony jest na pomniku
Poległych Stoczniowców w Gdańsku.
Podsumowując wiersz ten jest głosem przeciwko złu i krzywdzie,
niesienie uniwersalne przesłanie i powinien zostać zapamiętany przez
każdego, kto chciałby za wszelką cenę podporządkować sobie innych.