Renesans lub odrodzenie - okres w
historii Europy obejmujący przede wszystkim wiek XV i XVI, okres w historii
kultury europejskiej określany często
jako "odrodzenie sztuk i nauk"
i koncepcja historiozoficzna odnosząca się do historii kultury włoskiej
od Dantego do roku 1520 (La Rinascimento). Polski termin
"renesans" pochodzi od francuskiego słowa "Renaissance",
zastosowanego przez Jules''a Micheleta i Jakoba Burckhardta. Termin "Renaissance" jest
używany w wielu językach europejskich, w tym francuskim, angielskim i niemieckim
- w języku włoskim stosowany jest natomiast termin "rinascità".
Pierwszy bodaj użył jej Giorgio Vasari w swoich Le vite de'' piú eccellenti pittori, scultori ed
architettori w połowie w. XVI, mianowicie
we wstępie do trecenta i wstępie do quattrocenta. Druga z polskich nazw epoki,
"odrodzenie", jest wiernym tłumaczeniem francuskiego słowa
"Renaissance". Termin "Renesans" nie jest jednoznaczny.
Jako epoka w historii kultury Renesans obejmuje wiek XV i XVI, ale jego granice
czasowe nie są jasno ustalone. Renesans jako koncepcja historiozoficzna Jakoba
Burckhardta, pewien wzorzec do naśladowania jaki ten historyk chciał przekazać
swoim współczesnym, a z którym wiąże się do dziś popularne i
"szkolne" rozumienie tej epoki, jest już przestarzały. Jako spójny
okres w historii cywilizacji Renesans postrzegany jest tylko przez niektórych
historyków,
szczególnie historyków amerykańskich - chcą oni ujmować historię
tej epoki jako samodzielną jedność, tj. badać razem np. wielkie odkrycia
geograficzne, przemiany w literaturze, wzrost inflacji w XVI w. czy odkrycia z
dziedziny medycyny w ich wzajemnych powiązaniach. Wielu innych uczonych
współczesnych woli widzieć Renesans na tle całości europejskiej kultury,
odrzucając często tezę o jego przełomowości dla kultury europejskiej, często
widząc w nim bardziej kontynuację
średniowiecza niż samodzielną epokę w
historii. Szczególnie wyraźne jest to na gruncie historii filozofii, w której
niezależnie od tego, jak ten przełom się ocenia, widzi się przełom polegający
na "przejściu od przedmiotu do podmiotu" nie w filozofii odrodzenia,
ale w racjonalizmie wieku XVII. Mniej wyraźne jest to na gruncie sztuki, gdzie
Renesans ciągle widziany jest jako epoka klasyczna i szczególna, mimo
trwających od dawna tendencji do rewaloryzacji sztuki
"nieklasycznej", jak sztuka średniowieczna, bizantyjska czy
orientalna. Jako kontynuację średniowiecza widzą Renesans przede wszystkim
mediewiści, jak Étienne Gilson wykazujący, że jest on "zepsutym średniowieczem, czy Charles Homer Haskins, główny twórca teorii fal
renesansowych w średniowieczu (renesans ottoński, karoliński itd.), do której
przynależeć ma Renesans XV i XVI w. Historyk sztuki Erwin Panofsky twierdzi jednak, że należy odróżniać Renesans i renesansy
średniowieczne ze względu na to, że w Renesansie włoskim wieku XV dokonało się
zjednoczenie obecnych w dawniejszych renesansach starożytnych form z odkrytymi
na nowo treściami starożytności. Początek epoki odrodzenia zasadniczo pokrywa
się z końcem średniowiecza - można więc przywoływać tu symboliczne daty upadku
Konstantynopola, końca Wojny Stuletniej czy odkrycia Ameryki przez Krzysztofa
Kolumba. Daty te jednak są tylko symboliczne ze względu na płynne przejście od
średniowiecza do renesansu, szczególnie we Włoszech, jego kolebce, i we
Francji, w której szczególnie w sztukach pięknych długo panowała forma mieszana
między sztuką gotycką i renesansową (styl gotycko-renesansowy). Ustalenie początku epoki renesansu utrudnia także fakt, że do różnych
krajów dotarł on w różnym czasie, a w żadnej dziedzinie kultury w żadnym
rejonie Europy nie wyparł do końca form średniowiecznych. Stosunkowo ostre
granice między kulturą renesansową i średniowieczną pojawiają się w krajach, w
których pojawia się on później, szczególnie w Niemczech. Początek Renesansu we
Włoszech od dawna jest przedmiotem ostrych sporów w historii kultury -
niektórzy badacze widzą go już w wieku XIII, inni dopiero w drugiej połowie
wieku XV. Dawniej, szczególnie w zafascynowanej Renesansem drugiej połowie XIX
w., Dante uważany był za twórcę z pogranicza
średniowiecza i renesansu, obecnie dość powszechnie uznawany jest za twórcę
ściśle średniowiecznego - tylko niektóre ustępy De monarchia i De
vulgari eloquentia zdają się temu przeczyć. Szczególnie sporna jest
przynależność kulturowa wybitnych twórców wczesnego humanizmu włoskiego z XIV
w. - Petrarki i Boccaccia. W sztukach pięknych styl renesansowy narodził się we Florencji:
symboliczną datą i rzeczywistym przełomem artystycznym był konkurs na najlepszy
projekt brązowych drzwi baptysterium we Florencji. Konkurs wygrał Lorenzo Ghiberti, który swoim nietypowym projektem wzbudził zachwyt (Renesans w rzeźbie). Później Filippo Brunelleschi zaprojektował kopułę florenckiej katedry, co zapoczątkowało Renesans w
architekturze, dlatego też często historycy za kolebkę odrodzenia uznają
Florencję. Także data końca epoki jest sporna i zależy od poszczególnych
koncepcji historycznych. Często wymienia się "okrągłą" datę 1600,
wymienia się też daty od 1517 (wystąpienie Lutra, uchodzące czasem także za
datę początkową dla Niemiec) przez 1548 (Sobór trydencki) do 1648 (koniec wojny trzydziestoletniej) a nawet późniejsze.
Dawniej, do rozpoczęcia pogłębionych badań nad tą epoką, za podtyp renesansu
uznawano Barok jako całość. Dla Włoch za koniec epoki uznaje się bardzo często rok 1527, datę Sacco di Roma (złupienia Rzymu przez wojska cesarza Niemiec Karola V). Renesans był okresem rozkwitu kultury polskiej. Państwo
polsko-litewskie było duże i silne, a wpływy włoskie, które nasiły się wraz ze
ślubem Zygmunta I Starego z Boną Sforzą, przyczyniły się do rozkwitu malarstwa, architektury, sztuki
kulinarnej. Do Polski przybyli sławni poeci i myśliciele: Włoch Filip Kallimach (Filippo Buonaccorsi), Niemiec Konrad Celtis. W roku 1488 (niektóre źródła podają 1489) powstało pierwsze w Europie
towarzystwo literackie - Nadwiślańskie Bractwo Literackie. Jego członkami
zostali Celtis, profesorowie Akademii Krakowskiej, dworzanie, studenci. Polska stała
się azylem tolerancji religijnej, powstały dzieła Reja i Kochanowskiego, Akademia Krakowska stała się jednym z ważniejszych
ośrodków naukowych Europy. W 1544 powstały również kolejne
uniwersytety: w Królewcu, Wilnie i w Zamościu.
Więcej streszczeń na temat Resnesans