Pozytywizm - kierunek myśli w filozofii i literaturze zainicjowany przez Augusta Comte''a w połowie XIX wieku (Kurs filozofii pozytywnej) i kontynuowany
do czasów współczesnych (zob. empiriokrytycyzm, pozytywizm logiczny). Podstawowa teza pozytywizmu głosi,
że jedynie prawdziwą wiedzą jest wiedza naukowa, która może być zdobyta tylko
dzięki pozytywnej afirmacji
teorii za pomocą empirycznej metody naukowej. Mimo
że z czasem metoda
naukowa odeszła
od pozytywistycznej afirmacji
teorii na rzecz
jej falsyfikacji, to jednak pozytywizm we współczesnej postaci
nadal jest kojarzony ze światopoglądem naukowym - wręcz czasem nazywany
ideologią naukową - i jako taki bywa często podzielany przez technokratów, wierzących w konieczność rozwoju przez postęp nauki. W Polsce
oddziaływanie tego nurtu myśli przejawiało się początkowo głównie w
literaturze, która w kraju pod rozbiorami nie tylko przeciwstawiała się
literackiemu romantyzmowi, głosząc wiarę w postęp i zdobycze nauki, ale także postulowała
kulturalną i gospodarczą odbudowę przez pracę u podstaw. Pozytywizm podkreśla znaczenie wiedzy empirycznej, naukowości, odrzuca metafizykę nieuprawnioną spekulację, wiedzę mistyczną. Pozytywizm naukowy Comte''a
zakładał zaprzestanie pytań o pierwszą przyczynę ("dlaczego?"),
ograniczając wszelką wiedzę do (pozytywnego) opisu praw natury
("jak?") wyrażonych językiem matematycznym. Odkrywanie tych praw
sprowadzać się miało do ustalania stałych relacji które jednolicie opisują
zjawiska fizyczne obserwowane w wielokrotnie powtarzanych doświadczeniach.
Uważano, że w ten sposób teoria naukowa jest pozytywnie zweryfikowana. Podobną
postawę reprezentowali później np. Ernest Renan i Ernst Mach, przedstawiciele empiriokrytycyzmu. Współczesna metoda naukowa odeszła od pojęcia weryfikacji teorii naukowej na rzecz jej falsyfikacji.
Za sprawą prac Karla Poppera podstawowym kryterium naukowości
teorii jest zdolność do przedstawienia testu falsyfikacji: doświadczenia, które
może doprowadzić do jej obalenia przez niezgodność z obserwowanymi wynikami. W literaturze polskiej pozytywizm to nurt literacki, który występował w
okresie od powstania styczniowego do lat 90. XIX wieku. W historii literatury pozytywizm występuje po okresie romantyzmu i poprzedza okres Młodej Polski. Po upadku powstania wielu Polaków porzuciło nadzieję na odzyskanie
niepodległości za pomocą walki zbrojnej. Razem z tymi nadziejami odsuwano -
choć często tylko częściowo - wzorce kształtowane w okresie romantyzmu. Polski
pozytywizm, który czerpał swe inspiracje z filozofii Comte''a, ale również z
pism brytyjskich uczonych, stawiał racjonalne rozumowanie ponad emocjami. Będąc
jednak organicznie związanym ze sprawą polską, podejście uniwersalnie
charakterystyczne dla nowego prądu stosował przede wszystkim do kwestii
suwerennego państwa polskiego. Polscy pozytywiści metodę podtrzymania polskiej
tożsamości widzieli nie w powstaniach narodowych, ale pracy i konstruktywnym
patriotyzmie. Argumentowano, że jeśli Polska ma odzyskać niepodległość, to w
sposób stopniowy, poprzez pracę u podstaw i pracę organiczną: zbiorowy wysiłek całego
społeczeństwa na rzecz stworzenia podstawowej materialnej infrastruktury,
edukacji i poprawy sytuacji życiowej mas. Bolesław Prus doradzał na przykład aby miejsce Polski w świecie było wyznaczone przez
przyczynki do rozwoju ekonomicznego, naukowego i kulturalnego. Źródeł tych
koncepcji można doszukać się w dziełach Herberta Spencera. Innymi problemami typowymi dla polskiego pozytywizmu były też kwestia
praw kobiet, asymilacja mniejszości żydowskiej, przeciwdziałanie skutkom polityki
Bismarcka (Kulturkampf) zwłaszcza germanizacji i
przejmowaniu posiadłości przez niemieckich osadników.
Więcej streszczeń na temat Pozytywizm