Po śmierci Zygmunta Augusta ostatniego z Jagiellonów (1572), nastąpił okres bezkrólewia. Władzę w państwie przejął
interrex – głowa państwa w okresie bezkrólewia (arcybiskup Jakub Uchański). Władze w poszczególnych ziemiach i województwach przejęły konfederacje szlacheckie zwane kapturami. Strzegły one pokoju publicznego. W styczniu 1573 zebrał się w Warszawie sejm konwokacyjny i ustalił miejsce i sposób elekcji króla. Miejscem elekcji miała być wieś Kamień pod Warszawą i ustalono, że wybór odbędzie się „viritim” – będą w nim uczestniczyć wszyscy członkowie stanu szlacheckiego. W maju zebrała się konfederacja warszawska, która wybrała elekta Henryka Walezego na tron polski. Władca zobowiązał się do podpisania dokumentów tzw. artykułów henrykowskich i pacta conventa. Artykuły henrykowskie gwarantowały szlachcie zachowanie wszystkich uzyskanych dotychczas przywilejów. Określały zasady ustrojowe państwa oraz uprawnienia i obowiązki
monarchy: przestrzeganie wolnej elekcji, zwoływanie co dwa lata sejmu, poddanie polityki wewnętrznej i zagranicznej sejmu oraz podejmowanie decyzji w porozumieniu z radą królewska. Pacta conventa miały charakter doraźnych zobowiązań króla wobec szlachty. Henryk Walezy obiecał kształcić młodzież szlachecka w Paryżu, spłacić długi Zygmunta Augusta i sfinansować budowę floty. Władza elekta nie trwała długo, gdyż Henryk na wieść o śmierci brata zbiegł z kraju do Francji.
W 1575 r.
szlachta dokonała ponownej elekcji monarchy. Wybór nie był jednomyślny – magnaci dokonali elekcji Maksymiliana Habsburga, a szlachta pod wodzą Jana Zamojskiego wybrała władczynią Annę Jagiellonkę. Na męża dla królowej wybrano księcia Siedmiogrodu, Stefana Batorego. Batory zjawił się w Krakowie szybciej od swego rywala Habsburga i w 1576 r. koronował się na króla Polski.
Po bezpotomnej śmierci Batorego, w 1587 r. doszło ponownie do podwójnej elekcji: szlachta obrała siostrzeńca Anny, królewicza szwedzkiego Zygmunta Wazę, natomiast magnateria – Maksymiliana Habsburga. W wyniku interwencji zbrojnej władca Rzeczypospolitej został Zygmunt Waza, wnuk Zygmunta Starego.