Sejm nadzwyczajny

Sejmy nadzwyczajne, nazywane inaczej ekstraordynaryjne, które mogły trwać do 2 tygodni, obradowały w sytuacjach wymagających nagłych decyzji, zwoływane też były przez konfederacje szlacheckie, gdy chodziło o jakiś doraźny cel. Podział sejmów na zwyczajne i nadzwyczajne wprowadziły artykuły henrykowskie. Sejmy nadzwyczajne mogły być zwoływane trybem pośpiesznym, które można było przeprowadzić w dowolnym czasie pod warunkiem, że była to pilna potrzeba państwa. Przy czym o zebraniu się sejmu należała w pierwszym rzędzie decyzja monarchy. O przedłużeniu obrad tego sejmu decydowała jednomyślność członków izby poselskiej. W latach 1652 – 1763, zdaniem H. Olszewskiego, sejmów nadzwyczajnych odbyło się 22.
Prawo o porządku obrad zmierzało do wyeliminowania tych czynności, które mogłyby hamować szybki bieg sejmu, czyli dokonywanie wyborów i przeprowadzenie kontroli władz wykonawczych. Pozostały ceremoniał otwarcia sejmu pozostał taki sam, jaki odbywał się na sejmie zwyczajnym. Treścią obrad sejmu nadzwyczajnego miała być tylko problematyka wysunięta w uniwersale królewskim zwołującym sejm. W szeregu przypadków zakres tematyki obrad tego sejmu określały same konstytucje. Konstytucja sejmowa z 1638 roku przewidywała w porządku obrad przyszłego sejmu nadzwyczajnego wyeliminowanie spraw sądowych oraz prywatne. Sejmy nadzwyczajne, mogłoby się wydać, że stanowią „dobry lek” na uzdrowienie ustawodawstwa. Niestety ich celem nie była tendencja reformatorska; zasada jednomyślności oraz liberum veto było stosowane w dużym stopniu. Zdarzało się, że i te sejmy były zrywane. Na ogólną liczbę 22 sejmów nadzwyczajnych zaledwie 8 uchwaliło konstytucje. Szlachta dopatrywała się w zwoływaniu sejmów nadzwyczajnych naruszenie wolności stanowych oraz podejrzewała, że wzmacniają one stanowisko a zwłaszcza niezależność polityczną monarchy.
Do sejmów nadzwyczajnych należy też zaliczyć konwokacyjne, które zwoływano od czasu wprowadzenia wolnej elekcji. Taki sejm zbierał się bezpośrednio po śmierci króla i jego zadaniem było przede wszystkim zapewnić bezpieczeństwo na okres bezkrólewia, a poza tym ustalić termin, miejsce i warunki nowej elekcji. Podejmowano też uchwały w różnych innych pilnych sprawach. Najobfitszy plon w postaci ważnych reform ustrojowych i ekonomicznych dał sejm konwokacyjny po śmierci Augusta III w 1764 roku. Na sejmie tym, obradującym pod laską Adama Kazimierza Czartoryskiego, prace ustawodawcze posuwały się niesłychanie szybko. W tymże roku sejm uchwalił przeszło 180 konstytucji, podczas gdy w ciągu poprzednich 27 lat nie uchwalił ani jednej. Reżyserując przebieg obrad Czartoryscy wyszli z założenia, że sejm konwokacyjny, jako ze swej natury skonfederowany, obraduje większością głosów. Na tym sejmie udało się wprowadzić porządek do sposobu sejmowania, a uchwalony regulamin przesądził o zasadzie głosowania większością nad sprawami skarbu. Posłom zakazano przysięgać na instrukcje sejmikowe, dzięki czemu stawali się niezależni od kierujących sejmikami magnatów. Na sejmikach deputackich i elekcyjnych w Koronie zniesiono liberum veto, co równie ważne, w ostatnim dniu obrad sejm konwokacyjny zawiązał konfederację generalną na czas nieokreślony. Wszystkie te sejmy, jak również tłumne i głośne sejmy elekcyjne, odbywały się w Warszawie.Specyficznym zgromadzeniem nadzwyczajnym była konwokacja wileńska. Zdaniem J. Bardacha stanowiła ona quasi-parlament Wielkiego Księstwa Litewskiego w dobie po Unii Lubelskiej. Zwoływano konwokacje w sprawach pilnych, gdy sejm walny rozszedł się bez skutku lub dla rozstrzygnięcia kwestii dotyczących wyłącznie Wielkiego Księstwa. Należała do nich m.in. kodyfikacja prawa litewskiego. Konwencję wileńską zwoływał król, a sejmiki powiatowe wybierały na nią posłów. Przybywali też na nią litewscy senatorowie, a także kniaziowie i marszałkowie ziemscy, którzy należeli do rady wielkoksiążęcej przed Unią Lubelską, a nie weszli do senatu połączonej Rzeczypospolitej. Nieraz sprawy rozstrzygnięte na konwokacji przedstawiano następnie do zatwierdzenia sejmowi walnemu. Istnienie konwokacji było sprzeczne z aktem Unii Lubelskiej, który przewidywał, iż na Litwie nie będzie żadnego organu przedstawicielskiego, przedstawicielskiego będzie tylko jeden, wspólny dla całej Rzeczypospolitej, sejm walny. W istocie konwokacja wileńska stanowiła pozostałość odrębnego Sejmu Wielkiego Księstwa.