Wielki rozrost terytorialny nie pozostał dla Rzymu bez konsekwencji wewnętrznych.
Jako
miasto- państwo
Republika nie była przygotowana do zarządzania tak ogromnym
imperium.
Ściąganie podatków na podbitych terenach zostało przekazane bogatym obywatelom, którzy w przypisanych sobie prowincjach starali się przede wszystkim zbijac własne fortuny.
Długie wojny od 264 p.n.e. prowadziły do ruiny gospodarczej chłopów powoływanych do
wojska. Tracili oni swe gospodarstwa na rzecz majętnych właścicieli pochodzenia arystokratycznego.
Do stolicy napływały masy pozbawionego ziemi proletariatu. Zagrożony był proces powoływania do wojska.
Reformy Grakchów /133-121 p.n.e./, skierowane na przydział ziemi dla biednych, nie zostały zrealizowane.
Armia obywatelska została przekształcona wreszcie przez Mariusza Gajusza w zaciężną. Nie mniej jednak problem podziału ziemi pozostał nadal nie rozwiązany, gdyż
w przyszłości wodzowie domagac się będą ziemi dla odchodzących ze służby żołnierzy.
Z powodu tych wszystkich napięc państwowośc rzymska została zagrożona.
Restauracja panowania nobilitas, która stopniowo była coraz szczelniej zamknieta przed dopływem nowych ludzi, powiodła się jeszcze Lucjuszowi Korneliuszowi Sulli
/ 82-79 p.n.e./, jednak po jego ustąpieniu okazała się nietrwała.
Od tego momentu o sprawach polityki państwa decydowali wybitni przywódcy, którzy mieli dobre kontakty w warstwie kierowniczej, poparcie ludu i wojska.
Wśród tych osobowości zaznaczył się Gnejusz Pompejusz. Jego sukcesy w walce
z Hiszpanami, piractwem na Morzu Śródziemnym i reorganizacji panowania Rzymu na Wschodzie /64-62 p.n.e./ pozwoliły mu na zdobycie pozycji najbardziej wpływowego polityka.
Była to pozycja równa tej jaką później osiągnął August.
Arystokratyczne środowisko senatu wystąpiło jednak przeciw niemu, co skłoniło Pompejusza do zawarcia sojuszu z dwoma innymi wpływowymi politykami- Markiem Licyniuszem Krassusem i Gajuszem Juliuszem Cezarem / pierwszy triumwirat,60 p.n.e./.
Ten ostatni zdobył sobie pozycję w wyznaczonych prowincjach galijskich w północnej Italii i południowej Francji i traktując je jako bazę wyjściową zdobył całą Galię w latach od
58 do 51 p.n.e.
Dzięki temu i dzięki swej armii udało mu się po śmierci Krassusa w wojnie partyjskiej
/ 53 p.n.e./ i niespodziewanym zwrocie Pompejusza w kierunku stronnictwa senatorskiego, pokonac przeciwników i przejąc
władzę.
Początkowo Cezar dążył do zdobycia władzy królewskiej. Wywołało to zdecydowany sprzeciw opozycji, która doprowadziła do jego zamordowania / 44 p.n.e./.
Następstwem był wojna domowa, w której adoptowany syn Cezara, Oktawian, zawarł
w 43 p.n.e. porozumienie z Markiem Antoniuszem i Lepidusem / drugi triumwirat/.
Oktawian miał najlepszą pozycję i z czasem zapewnił sobie panowanie pokonawszy Antoniusza pod Akcjum / 31 p.n.e./.
Oktawian chciał jednak zachowac pozory. Jego zasługi pozwoliły w 27 p.n.e.
zrezygnowac ze wszystkich pełnomocnictw i formalnie przywrócic ustrój republikański.
W ramach rewanżu senat przyznał mu tytuł Augusta. Otrzymał też najwyższą władzę państwową / imperium/ i tylko sporadycznie piastował konsulat.
W tych okolicznościach sprawował władzę jako pierwszy obywatel / princeps/ dzięki posiadanemu autorytetowi / auctoritas/.