Z cyklu „Historia w telegraficznym skrócie"
U progu panowania Stanisława Rzeczypospolita znajduje się w niekorzystnym
układzie międzynarodowym. W naszej części Europy dominuje Rosja i Austria. Prusy zaś są zainteresowane podziałem Polski i „wyprostowaniem" własnych granic. Właściwie Rzeczypospolita nie ma sojuszników.
Kandydatura Stanisława Poniatowskiego na tron Polski była uzgodniona z carycą Katarzyną, dzięki czemu wojska rosyjskie zapewniły spokojny przebieg elekcji, a opozycję wypędzono z kraju.
Stanisław Poniatowski podjął dzieło reformowania państwa. Korzystając z poparcia Rosji, przeprowadził reorganizację wojska, powołał Korpus Kadetów, zwany Szkołą Rycerską. Rządy były sprawowane przez
króla i ministrów, co było zupełną nowością w polskich warunkach.
Początkowo polityka króla dążyła do wzmocnienia państwa w oparciu o Rosję. Okazało się to jednak mało skuteczne ze względu na opór społeczeństwa, jak też niechęć samej Rosji, która z Prusami uzgodniła stanowisko wobec Polski. Przed I rozbiorem miały miejsce dwie zasadnicze interwencje carskie w wewnętrzne sprawy Rzeczypospolitej. Pierwszą było narzucenie tzw. "praw kardynalskich", a więc potwierdzenie wolności elekcji, liberum veto i praw szlachty. Druga interwencja wiązała się z konfederacją barską, która była szlacheckim protestem wobec interwencji rosyjskich w Polsce. Podejmując walkę przeciw Rosji i przeciw królowi Poniatowskiemu, konfederaci wykorzystali sytuację międzynarodową tj. wojnę rosyjsko-turecką. W trakcie walk konfederatów doszło do nieudanej próby porwania i detronizacji króla Stanisława Poniatowskiego. Walki wynikające z konfederacji barskiej zostały stłumione przez Rosję w 1771 i 1772 roku.
Czasy Stanisława Poniatowskiego to okres rozwoju kultury oświeceniowej w Polsce. Król, jako przedstawiciel tej epoki, czynnie brał udział w życiu publicznym i tworzeniu wartości materialnych, związanych z polskim Oświeceniem. Urzędując w Warszawie Poniatowski dbał o rozwój miasta i jego rozbudowę. Sprowadzając zachodnich architektów król dokonał przebudowę Zamku Warszawskiego, który stał się nowoczesną rezydencją. Zbudował pałac w Łazienkach stanowiący przykład nowoczesnej (klasycystycznej) architektury. Południowa część miasta uzyskała nową organizację poprzez wytyczenie tzw. „osi stanisławowskiej" z zamkiem ujazdowskim jako głównym obiektem. Nowym planom i budowlom towarzyszyła twórczość dziedzinie malarstwa i architektury wn mieszkalnych. Stanisław Poniatowski sprowadził wielu
twórców, których dzieła stanowią obecnie o jakości dorobku polskiego Oświecenia. Spośród wielu wymienię Bacciarellego, Norblina, Canaletto, Fontanę, Kounsetzera. Zainteresowanie króla kulturą, budownictwem i kontaktami z twórcami literatury, czego przykładem były „obiady czwartkowe", były powodem do krytyki ze strony przeciwników, dla których najważniejszą wartością była polityka i walka w okresie niepodległości.
Schyłek stulecia przyniósł nam nowych twórców, np. Franciszka Karpińskiego, Franciszka Kniaźnina, Franciszka Zabłockiego czy Juliana Niemcewicza.
W sumie epoka Stanisława Augusta Poniatowskiego obfitowała głównie w twórców literackich, architektów, malarzy jak też ich opiekunów, mecenasów sztuki. Dzięki temu możemy uznać Oświecenie za najbogatszą epokę w dziejach kultury polskiej przed rozbiorami.