WOJNY POLSKO – SZWEDZKIE W XVII WIEKU Dla państwa polskiego
walka o dominium maris baltici była głównie walką o opanowanie
portów
bałtyckich, dzięki którym mogłaby eksportować swoje produkty na zachód.
Dla Szwecji była to walka o opanowanie handlu morskiego na Bałtyku. W
1568
roku, nastąpiła poprawa stosunków polsko – szwedzkich w wyniku
objęcia tronu szwedzkiego Jana III Wazę, którego żoną była Katarzyna
Jagiellonka. W 1587 roku Zygmunt waza został królem RP, zaś od
1592 roku był również władcą szwedzkim, koronowanym w 1594 roku, po
śmierci swojego ojca. Według statutów kalmarskich, pod nieobecność
króla zbierała się w Szwecji Rada Regencyjna, z Karolem sudermańskim na
czele. Zygmunt waza zobowiązał się nie naruszać granicy szwedzkiej i co
trzy lata przyjeżdżać do Szwecji. Najstarszy syn Zygmunta miał objąć
tron Szwedzki, młodszy zaś mógł kandydować do tronu polskiego. Ma
jednak
miejsce bunt poddanych szwedzkich, podczas którego interwencja
Zygmunta III kończy się klęską(zobowiązał się do zwołania Riksdagu,
czyli parlamentu do Sztokholmu, który miał rozstrzygnąć konflikt i mimo
złożonej obietnicy opuścił on Szwecję. W 1599 ma miejsce detronizacja
Zygmunta III Wazy na rzecz jego syna, lecz warunkiem sukcesji miało być
wychowanie syna w luterańskiej wierze Szwecji, a w 1600 – detronizacja
całej polskiej linii Wazów. W 1600 roku zgodnie z treścią pactów
conventów Zygmunt III dokonał inkorporacji Estonii do Polski, a chęć
odzyskania tronu szwedzkiego stałą się następnie siłą napędową wojen
prowadzonych przez Zygmunta III. W I połowie XVII wieku antagonistami byli Zygmunt III Waza, Gustaw II Adolf i Karol IX.
Na przełomie lat 1600 – 1611 ma miejsce walka o polskie inflanty.
Najważniejsze jej elementy to zwycięstwo w 1605 roku wojsk Jana Karola
Chodkiewicza pod Kircholmem, oraz zawarcie w 1611 roku rozejmu
spowodowanego śmiercią Karola IX i kłopotami Polski w wojnie z Rosją –
prawie całe Inflanty w rękach szwedzkich. W latach 1617 – 1622
mają miejsce kolejne walki o ujście Dźwiny, które kończą się pokojem w
Mittawie, według którego ustalono iż granica polsko – szwedzka ma
miejsce na Dźwinie, a całe Inflanty zostają w rękach szwedzkich,
podczas gdy przy Polsce pozostaje Kurlandia i skrawek Inflant
Wschodnich. Z kolei w latach 1625 – 1629 mają miejsce walki o
ujście Wisły. W 1627 roku hetman Stanisław Koniecpolski opanowuje Puck,
ma też miejsce bitwa morska pod Oliwą, której efektem jest odblokowanie
Gdańska. Koniecpolski zwycięża również pod Trzcianą dwa lata później.
Po wojnie zawiązuje się rozejm w Altmarku, dzisiejszym Starym Targu,
podczas którego orzeka się iż wszystkie porty inflanckie i pruskie z
wyjątkiem Pucka, Gdańska i Królewca pozostają w rękach Szwedzkich,
którzy w dodatku nakładają 3, 5 % cło na handel gdański, a książę
pruski tymczasowo otrzymuje Malbork, Sztum i Żuławy. Panujący w latach 1632 - 1648 Władysław IV Waza nie prowadził wojen ze Szwecją.
W 1635 roku ma miejsce rozejm w Sztumskiej wsi. Anuluje się tam
postanowienia traktatu w Nowym Targu i powtarza postanowienie rozejmu w
Mittawie, gdzie granicą staje się rzeka Dźwina. Wojny prowadzone ze
Szwecją w I połowie XVII wieku wykazały słabość RP i nieumiejętność
wykorzystywania zwycięstw, głównie z powodu niezdolności utrzymania w
dłuższym czasie zawodowej armii. Polska poniosła klęskę w walce o
dominium maris baltici, podczas której zahamowano eksport polskiego
zboża. W okresie potopu szwedzkiego antagonistami byli Jan Kazimierz waza i Karol X Gustaw.
Szwecja dążyła do podporządkowania osłabionej RP i utworzenia z Bałtyku
wewnętrznego morza szwedzkiego. Chciano również powstrzymać postępy
Rosji w wojnie z RP, gdyż obawiano się wzrostu potęgi rosyjskiej. Anty
królewska opozycja magnacka chciała odzyskać dzięki Szwecji utracone w
wojnie z Rosją terytoria, a Wazowie wciąż formalnie zgłaszali pretensje
do tronu szwedzkiego. W 1655 Szwedzi wkroczyli w granice RP,
gdzie kapitulowało pospolite ruszenie wielkopolskie pod ujściem.
Zawarto układ w Kiejdanach, na mocy którego Litwa poddała się Szwecji,
po czym nastąpiła kapitulacja Warszawy i Krakowa, w związku z którą
król Jan Kazimierz opuścił kraj i udał się na Śląsk Opolski.
Przełomowymi momentami w wojnie była konfederacja w Tyszowcach i obrona
klasztoru paulinów na Jasnej Górze. W 1656 roku między Fryderykiem
Wilhelmem a królem Szwecji zawarto układ w Królewcu, podczas którego
elektor wypowiedział posłuszeństwo RP i uznał się lennikiem Szwecji. Ma
miejsce wojna podjazdowa Stefana Czarneckiego, a Jan Kazimierz powraca
do kraju, czego konsekwencją są dwukrotne walki o Wawę. Zawiązuje się
anty szwedzki układ w Niemży, gdzie zawarto rozejm polsko – rosyjski na
czas potopu. Zawiązuje się też antypolski sojusz Karola X, Jerzego
Rakoczego, Bohdana Chmielnickiego i Bogusława Radziwiłła. Ma miejsce
układ o rozbiorze Polski w Randot. Austria i dania wypowiadają wojnę
Szwecji. W 1657 roku, Rakoczy najeżdża na RP, pomagają nam
Austriacy, co kończy się jego klęską. Tatarzy w polskiej służbie
najeżdżają na Prusy Książęce a po zawarciu traktatów bydgosko –
wielawskich Fryderyk Wilhelm opuszcza obóz szwedzki. Zawarty zostaje
sojusz polsko – duński, w wyniku czego w latach 1658 – 1659 wojna
przenosi się na teren Danii. Stefan Czarnecki wyprawia się na teren
Danii i zwycięża na wyspie Alsen i w Koldyngi. Pokój w Oliwie kończy
działania wojenne. W wyniku pokoju w Oliwie Rzeczpospolita godzi
się na zmiany terytorialne wprowadzone traktatem w Sztumskiej Wsi. Przy
Polsce pozostały Kurlandia i południowo wschodnie Inflanty z
Dyneburgiem. Król Polski zrzekł się pretensji do tronu szwedzkiego a
Szwecja zobowiązała się utrzymać wolność handlu na Bałtyku i zwrócić
zagrabione biblioteki i archiwa. Potwierdzono ustępstwa na rzecz
Fryderyka Wilhelma w traktatach welawsko – bydgoskich – RP utraciła
lenno pruskie i Inflanty. Państwo polskie poniosło ostateczną klęskę w
walce o dominium maris baltici, co ujawniło również słabość RP i dało
początek zapaści demograficznej gospodarczej i militarnej państwa.