Film nie jest sprawozdaniem czy rekonstrukcją. Nie może być dźwiękową, wierną reprodukcją powieści. Powieść
to jedna rzecz. Film to druga.
Związków filmu i literatury możemy szukać już na przełomie XIX i XX w., u progu kinematografii, jednak dopiero XX w., stulecie filmu przynosi wysyp
adaptacji filmowych. Mówi się nawet o „drugim nurcie literatury” bądź „literaturze ekranowej”. To właśnie film jako sztuka pokazał, że wydarzenia nie muszą układać się w chronologicznym porządku, że można cofnąć czas albo go powtórzyć, swobodnie przemieszczać się w przestrzeni i ukazać wypadki dziejące się równocześnie.
Adaptując dzieło literackie, twórca filmu postępuje do pewnego stopnia podobnie jak autor przekładu. Swoboda, jaką sobie pozostawia bywa różna: od dążenia do optymalnej wierności wobec ekranizowanego dzieła aż do luźnych związków z adaptowanym tekstem.
Wiele przedsięwzięć adaptacyjnych ostatnich lat, choć nie tylko, to nie tyle przekłady, co swoiste dzieła sztuki – filmowe parafrazy utworów literackich. Powstają one w wyniku rozmaitych modyfikacji, m.in. takich jak:
redukcja wątków,
przestawienie pierwotnego układu elementów (inwersja),
wymiana jednych elementów na drugie (substytucja),
dodanie pewnych motywów (amplifikacja).
Co oznacza nazwa „adaptacja”? Nazwa adaptacja jest synonimem słowa „dostosowanie”, „przystosowanie”. Nazwa „adaptacja filmowa” oznacza przeróbkę samodzielnego utworu literackiego na scenariusz filmowy a następnie na film. Inaczej jest to przystosowanie do potrzeb filmu sztuki teatralnej, powieści czy noweli; także gotowy już film zrobiony wg sztuki, powieści lub noweli. Może to być także przeróbka poematu, utworu scenicznego, opowiadania, itp. a więc utworów różnych gatunków i odmian literackich.
Adaptacja filmowa polega na wyrażeniu tej samej zasadniczej treści i głównych myśli, które zawiera sztuka teatralna lub powieść, przy pomocy innych środków, właściwych sztuce filmowej. Autor scenariusza filmu czyli literackiej podstawy dzieła filmowego, nie tylko decyduje, które postacie, wątki i motywy opisane w pierwowzorze literackim znajdą się w scenariuszu lecz również przekazuje własną interpretację tego dzieła. Może także zmieniać jego wymowę moralną czy filozoficzną. Celem adaptacji nie jest pokazanie na ekranie sztuki teatralnej lecz przekazanie w dobrej formie filmowej jej zasadniczych treści i głównych myśli. Adaptacja jest więc z reguły twórcza. Ukazuje w filmie przede wszystkim interpretację utworu literackiego scenarzysty i reżysera a zwłaszcza ich własny sposób widzenia świata i problemów, które mogą się różnić znacznie od poglądów pisarza. Twórcy filmu muszą zachować określoną wierność wobec utworu literackiego, taką aby powstałe w wyniku adaptacji dzieło filmowe, mimo daleko nieraz sięgających zmian związanych z odrębnością techniki filmowej, nie rozmijało się w zasadniczych swych cechach charakterystycznych z adaptowanym utworem. Nie znaczy to, rzecz jasna, że twórcy filmowi muszą w każdym wypadku przenosić na ekran cały utwór literacki. Czasem może to być tylko fragment utworu, jego określona część czy nawet jeden wybrany wątek. Mamy wtedy jednak do czynienia z adaptacją fragmentu lub tylko inspiracją tematyczną.
Często zamiast terminu „adaptacja filmowa” używany jest termin „
ekranizacja filmowa”. Nazw tych nie należy jednak używać zamiennie, gdyż mają one odmienne znaczenie. „Ekranizacja” oznacza zamierzone, absolutnie wierne pod względem treści i formy przeniesienie na ekran filmowy widowiska scenicznego a więc dramatu, opery, operetki, baletu oraz innych form teatralnych. Kamery filmowe rejestrują wówczas całe przedstawienie, co stanowi następnie dokument określonej koncepcji reżyserskiej, scenograficznej, stylu gry poszczególnych aktorów, itp.
W zależności od rodzaju i gatunku adaptowanego utworu literackiego oraz sposobu jego przedstawienia na ekranie, możemy wyróżnić kilka rodzajów adaptacji filmowych. Przykładowy podział adaptacji filmowych przedstawia W.Wierzewski w swym dziele pt. Film i literatura. Wyróżnia on następujące rodzaje:
„Adaptacja wierna (ekranizacja) – jest bliska literaturze i duchowi pierwowzoru. Najczęściej ma na celu popularyzację klasycznego utworu literackiego dla najszerszej publiczności – stąd zbliża się do ciągu fabuły i zdarzeń, realiów i postaci, a także stara się respektować literacką konstrukcję i dialog – co prowadzi najczęściej do czystej ilustracyjności.
Przekład estetyczny prozy – jest to przypadek poszukiwania przez ekranizatora nie tylko ekwiwalentu obrazowego fabuły (przy czym nowa konstrukcja wątków odpowiada naczelnej zasadzie kompozycyjnej oraz idei pierwowzoru). Sposób ujęcia i zinterpretowania problematyki utworu świadczy o tym, że reżyser zmierzał do tego, aby aprobując kształt filmowy autor pierwowzoru literackiego mógł także bez zastrzeżeń zaakceptować nowe dzieło jako bliskie duchowo jego tekstowi.
Adaptacja twórcza – zwielokrotniająca walory pierwowzoru. Mimo wprowadzenia wielu własnych, filmowych rozwiązań, przy dość dużej swobodzie w odtworzeniu fabuły i wątków powieściowych, otrzymujemy dzieło jakościowo nowe, często nie tylko dorównujące powieści ale niejednokrotnie wzbogacające pierwowzór o nowe możliwości odczytania problematyki, nasuwające też niejednokrotnie nową, odmienną od pisarskiej interpretację.
Adaptacja swobodna – oparta na swoiście rozumianej sympatii filmowego twórcy do pisarza i jego prozy. Jest to typ adaptacji zmierzającej do przekazania tego, co w utworze swoiście literackie i dla niego charakterystyczne. Jest to rodzaj stylistycznych wariacji na temat znanego utworu lub wręcz aktualizacja, polegająca na przeniesieniu fabuły w inną epokę, przy zachowaniu wszystkich niuansów pierwowzoru.
Inspiracja tematem literackim – stanowi najwymowniejszy przykład niezależnej i twórczej postawy reżysera filmowego wobec literackiego mitu. Filmowiec z literatury czerpie jedynie motyw tematyczny, klasyczny wątek lub mit. Podejmuje go w indywidualny, autorski sposób. Decydującą rolę w kształtowaniu nowego dzieła odgrywa właśnie osobowość twórcy filmowego i ona odciska z reguły na dziele ostateczne piętno.”
Od bardzo dawna film chętnie sięgał po utwory literackie jako podstawę swych scenariuszy. Adaptacje filmowe dotyczą tekstów przeważnie znanych, a reżyser zachowuje walory treściowe oryginału i przystosowuje widzów do odbioru nowego języka sztuki. Dzieło filmowe pozwala na szersze spojrzenie na tekst literacki, ale go nie zastępuje. Obraz przedstawionego świata jest pełny dopiero po zapoznaniu się z poetyką odbioru obydwu sztuk, dających interpretację tych samych problemów.