Ćwiczenia duchowne to prawdopodobnie najbardziej znane pismo Ignacego Loyoli. Powstało w czasie jego pobytu w Manresie i
jest owocem jego osobistych duchowych doświadczeń i ćwiczeń. W punkcie tym omówiona będzie pokrótce duchowość poprzez odpowiedź na pytanie, czym właściwie są ćwiczenia duchowe zawarte w tym dokumencie.
Ćwiczenia te są zatem owocem prawdziwego, osobowego spotkania Ignacego
z Bogiem żyjącym i udzielającym się. Miłość wypływająca z tego spotkania przemieniła na stałe postawę świętego, angażując w całości jego umysł, wyobraźnię, wolę i pamięć. Ta przemiana była tak zdecydowana i niezachwiana, że Loyola nie przewidywał (poza nielicznymi wyjątkami) konieczności ponownego powtarzania tych ćwiczeń. Ćwiczenia są zatem do ich przeżywania, a nie do czytania. Są sposobem spotkania żyjącego Boga i drogą do niego<1>.
Dla lepszego rozeznania wprowadzono rozróżnienie i tak przez Ćwiczenia duchowe pisane w tej pracy z wielkiej litery i kursywą rozumie się pełen dokument spisany przez Ignacego. Natomiast ćwiczenia duchowe pisane małą literą i prostą czcionką, to jak pisze sam autor, każde poszczególne ćwiczenie, czy to rachunek sumienia, czy kontemplacja, modlitwa i inne<2>.
Ignacy podzielił ćwiczenia na cztery części – tygodnie. Pierwszy tydzień to dla odprawiającego droga oczyszczenia duchowego. Szczególny nacisk jest położony na poznanie swoich grzechów i rachunek sumienia. Codzienny rachunek sumienia ukazuje nam bezwarunkową miłość Boga Ojca. Poza rachunkiem sumienia czas pierwszego tygodnia jest wypełniony medytacjami nad Słowem Bożym, objawionym i skierowanym do konkretnego człowieka. W drugim tygodniu ćwiczeń rekolektant spotyka się z Jezusem Chrystusem na tzw. drodze oświecającej. Przyjmuje się Syna jako swego jedynego Pana i Mistrza. Trzeci tydzień upływa na kontemplacji Chrystusa, współcierpieniu i współumieraniu z nim. W tym czasie odprawiający ćwiczenia porządkuje dokładnie swoje życie. W czwartym tygodniu kontempluje się Chrystusa zmartwychwstałego. On swoją miłością daje poznanie, iż celem życia ludzkiego nie jest cierpienie ale komunia z Bogiem w wiecznym szczęściu. Te cztery tygodnie ćwiczeń, jeśli są odprawione porządnie, przemieniają dogłębnie całego człowieka<3>.
Duchowość Ćwiczeń duchowych jest zatem duchowością chrystologiczną, opartą na zjednoczeniu z osobą Jezusa Chrystusa w kontemplacji, miłości i sakramentach. Jest to duchowość angażująca całego człowieka i wprowadzająca harmonię w jego życie. Jest to duchowość dogłębna i przenikającego całość dotychczasowego życia oraz rzutująca na życie przyszłe człowieka.
Wielką wartość Ćwiczeń duchowych i ich znaczenie dla Kościoła docenił papież Pius XI w encyklice Mens nostra, w której to określił je mianem „skarbu Kościoła”<4>. Także Pius XII wielokrotnie podkreślał wielkie dobrodziejstwa, jakie otrzymuje Kościół za pomocą ćwiczeń między innymi w przemówieniu do pielgrzymów hiszpańskich<5> oraz do szerszego grona podczas audycji radiowej
w czterechsetną rocznicę śmierci świętego Ignacego<6>. Tenże sam namiestnik świętego Piotra w encyklice Mediator Dei podaje przykład ćwiczeń duchowych wg świętego Ignacego za usilnie zalecane przez wzgląd na ich niebywałą skuteczność i obfite owoce<7>. O nadprzyrodzonych łaskach płynących z odprawiania ignacjańskich ćwiczeń duchownych mówił również Jan Paweł II, odkreślając niezatarty ich ślad w dziejach duchowości Kościoła powszechnego<8>.
Te inne wypowiedzi hierarchów Kościoła Katolickiego dowodzą, iż duchowość zawarta w Ćwiczeniach duchowych jest niezaprzeczalnym dobrodziejstwem w duchowości człowieka w ogóle. Jest to duchowość otwarta i skierowana na każdego człowieka. Dokładniej zaś ćwiczenia duchowne zawarte w tym dokumencie omówione zostaną w następnym rozdziale tej pracy.
Duchowość ignacjańska to obcowanie człowieka ze Stwórcą na sposób, w jaki czynił to święty Ignacy Loyola. Duchowość ta nie straciła nic ze swego znaczenia i mocy i jest tak samo owocna współcześnie, jak przed sześcioma wiekami. Jest przedmiotem refleksji naukowej w dyscyplinie o nazwie
teologia duchowości ignacjańskiej. Zarówno sama duchowość jak naukowa myśl o niej były rozwijane
w ciągu wieków przez członków tzw. ignacjańskiej szkoły duchowości, wśród których było wielu wybitnych teologów i świętych, np. wspominani już A. Rodriguez, G.B. Scarmelli czy J. Wujek. Duchowość ta jest owocem bogatego, obfitującego w mistyczne doświadczenia życia Ignacego. W jego życiowej postawie można odnaleźć osobowość pielgrzyma – mistyka – apostoła. Jego dziełem życia jest
Towarzystwo Jezusowe, które rozpowszechniło i zachowało do dzisiaj duchowość założyciela i wiernie realizuje rozpoczętą przez niego misję. Duchowość ta jest także zawarta w zachowanych pismach świętego, przede wszystkim w Opowieści pielgrzyma i Dzienniku duchownym, zaś w wymiarze praktycznym w najbardziej znanym jego dziele, jakim są Ćwiczenia duchowne.
<1> Por. M. Bednarz, Całościowa wizja Ćwiczeń Duchownych św. Ignacego
Wokół fundamentu ćwiczeń, Czechowice – Dziedzice 1985, 6-9.
<2> ĆD, 1.
<3> Zob. A. Długosz, Ćwiczenia duchowne skarbem Kościoła Skarb Kościoła, T. Hajduk (red.), WAM, Kraków 2000, 11-14.
<4> Pius XI, Mens nostra PW, t.II, 266.
<5> Pius XII, Nieocenione korzyści Ćwiczeń Duchowych. Przemówienie do pielgrzymów hiszpańskich 24 X 1948, w: PW, t. II, 285-287.
<6> Pius XII, Przemówienie radiowe Ojca Świętego Piusa XII w czterechsetną rocznicę śmierci św. Ignacego Loyoli 31 VII 1956, w: PW, t. II, 276-284.
<7> Pius XII, Mediator Dei http://www.opoka.org.pl/biblioteka/W/WP/pius_xii/encykliki/mediator_dei_20111947.html,z dnia: 20 VI 2006, cz. IV pkt I.
<8> Jan Paweł II, Przemówienie do jezuitów, 27 II 1982 O życiu zakonnym: przemówienia – listy apostolskie – instrukcje, E. Weron (oprac.), Pallotinum, Poznań - Warszawa 1984, 197.