Postawa w XVII w. szlachcica Sarmaty na podstawie znanych tekstów literatury Baroku. Sarmatyzmem określa się całość zjawisk
tworzących kulturę szlachty ziemiańskiej w Polsce przedrozbiorowej. Jest to formacja kulturowa, charakterystyczna dla Rzeczypospolitej. W baroku dyskutowane były pojęcia Sarmacji i Sarmatów, a więc problemy pochodzenia, obszaru, wartości dziedzictwa; spierano się o te pojęcia także w poezji, gdzie wypowiadano poglądy krytyczne. Przyjęły się i utwierdziły przekonania konserwatywne, za dobre uznawano to, co swojskie, zgodne ze zwyczajami stanu, tradycją domową i ustrojowa. Sarmaci wyróżniali się obyczajami hołdującymi poczucie dumy narodowej, niechęć do zmian i obcych wpływów, poczucia odpowiedzialności za losy ojczyzny i udział w jej obronie. Literatura sarmacka jest swojska, zapatrzona we własną szlachecką tradycje i wręcz niechętna wobec obcych wzorów, tworzy ideał Sarmaty. Twórcami sarmatyzmu nie tylko w literaturze, lecz w obyczajach, w sposobie życia była szlachta funkcjonująca w kręgu swojego wiejsko – sąsiedzkiego środowiska. Głosiła wolność jednostki szlacheckiej – Az do skrajnego Liberum veto; kult tradycji, włącznie z własnym tradycyjnym strojem. Wyznawała religie katolicką – bywało, że popadając w nietolerancję. To stało się przyczyną faktu, iż ludzie oświecenia – kulturę sarmacką określili jako etap zacofania, dewocji i ciemnoty. Według Miechowity i Bielskiego historyków z XVI w. polska szlachta wywodzi się od starożytnych Sarmatów – dzielnych wojowników spokrewnionych ze Scytami, którzy przybyli na brzeg Wisły, tu się osiedlili i dali początek rycerstwu polskiemu. Rodowód tego typu przypadł szlachcie do gustu, stał się źródłem całej formacji kulturowej – od poczucia narodowej potęgi aż po strój. Sarmatyzm by ł silną ideologią, oddziaływał nawet na epoki późniejsze, a w literaturze Baroku reprezentują ten nurt Jan Chryzostom Pasek i Wacław Potocki. Sarmata kojarzy się z postawnym szlachcicem, dumnym, walecznym, lecz kłótliwym, skłonnym do bójek i do napitku, kultywującym tradycje, Przekonanym o świetności polskiego ustroju „złotej szlacheckiej wolności”. Wzór Sarmaty wyrysowany jest w „Pamiętniki” Paska. Należy podejrzewać autora o idealizowanie pewnych faktów. Na kartach „Pamiętników” czytamy o prawym szlachcicu, walecznym w części o wojnach, a dobrym gospodarzu w części o życiu ziemiańskim. Sarmata jawi się jako dzielny żołnierz, patriota, obrońca przywilejów szlacheckich i wiary katolickiej, wobec którego nawet król odczuwa szacunek. Tę idealną wizję przyćmiewa fakt, iż jest to również szlachcic chciwy łupów, dbający o własne wygody, fanatyk w kwestiach wolności szlacheckiej. Sam Pasek był awanturnikiem i prowadził wieczne procesy z sąsiadami, a dwukrotnie skazany został na banicje Najlepszym przykładem idealnego szlachcica – Sarmaty jest pan Onufry Zagłoba z „Trylogii” Henryka Sienkiewicza. Można przedstawić jako wzór Rejenta i Cześnika z „Zemsty” Fredry, Sędziego czy Jacka Soplice z „Pana Tadeusza” A. Mickiewicza. Doskonałym przykładem w dodatnim znaczeniu tego słowa jest Potocki. Był on zamożnym ziemianinem z okolic Biecza, który pozostawił po sobie bogaty dorobek literacki zaliczany do nurtu literatury sarmackiej. Twórczość Potockiego zyskała miano obywatelskiego sumienia narodu. Był to twórca przejęty poczuciem odpowiedzialności pisarskiej. Morały i pouczenia, które głosił, można podzielić na trzy grupy. Do pierwszej grupy należą postulaty patriotyczne np. utwór „Nierządem Polska stoi” był wymierzony przeciw bałaganowi prawnemu, uciskowi biednej szlachty i niesprawiedliwości. Poeta prezentuje tu rozpad państwa, bez przerwy zmieniające się prawa, uchwały i konstytucje. W chaosie jaki panuje w kraju dobrze czują się tylko bogacze, którzy z prawa nic sobie nie robią. Niestety prawo tak łaskawe dla bogatych jest bezwzględne dla biedaków. W „Pospolitym ruszeniu” autor ukazuje upadek rycerskiego ducha, niezdolność do spełniania patriotycznego obowiązku, którym jest obrona kraju. Poeta poddaje krytyce poczucie szlacheckiej wolności – nie podlega bowiem wolny szlachcic wojskowym rozkazom, zwłaszcza gdy dowódca jest niższy stanem. Rotmistrz widząc ruch w obozie kozackim uznał, ze szykują się do ataku. Każe obudzić szlachtę, jednakże panowie są oburzeni. Pisząc „Zbytki polskie” Potocki ubolewa nad wadami kleru i szlachty polskiej myślącej o bogactwach i wygodach, o klejnotach i strojach, zabawach i rozrywkach, podczas gdy ojczyzna potrzebuje obrony i pieniędzy na wojsko. Szlachta nie widzi dramatu ojczyzny. Żołnierze umierają z głodu, bo im się nie wypłaca żołdu, Rzeczpospolita kurczy się w granicach. Poeta przestrzega szlachtę, ze wszystkie splendory pogasną gdy Polska upadnie. Do utworów patriotycznych można także zaliczyć epos pt. „Transakcja wojny chocimskiej”, gdyż z opisu przebiegu bitwy pod Chocimiem wynikają dwa centralne uczucia autora – miłość do Boga i miłość do Polski. Potocki opisuje tu dawnych Sarmatów, którzy umieli walczyć o ojczyznę. Pokazuje wielkiego patriotę i rycerza hetmana Karola Chodkiewicza, który w 1620 r. zwyciężył pod Chocimiem ginąc na polu bitwy śmiercią rycerza, co przynosi mu zaszczyt. W drugiej grupie jego pouczeń znajdują się utwory, które poruszają kwestie społeczne np. „Czuj! Stary pies szczeka”, „Natura wszystkim jednaka”. Potocki uczył również tolerancji wyznaniowej. Będąc arianinem pod wpływem prześladowań przeszedł na katolicyzm. Znalazło to odzwierciedlenie w wierszu „Kto mocniejszy, ten lepszy”. Potępia tu nietolerancję i podział na wiarę dobrą i złą, protestuje przeciw szykanom. Słynny jest także zbiór fraszek pt. „Ogród, ale nie plewiony…”, w którym zawarł poeta wiele krytyki pod adresem swojej współczesności. Na początku Sarmata był uosobieniem rycerza wiernie służącemu Rzeczpospolitej, był dobrym obywatelem przywiązanym do tradycji, był człowiekiem cnoty. Niestety w XVII w. Sarmata ukazuje w swojej postawie wiele cech negatywnych. W postawie ówczesnej szlachty uniesposób nie zauważyć pogardy dla prawa, która za prawo uważa własną szable. Lekceważą ludzi niższego stanu, jednakże uniżenie służą tym którzy SA wyżej postawieni na szczeblu drabiny społecznej. Sarmaci SA fanatykami religijnymi odznaczającymi się nietolerancją religijną wobec innych wyznań. W XVII w. mimo iż Sarmaci są uważani za patriotów kochających króla, to idąc na wojnę myślą tylko o tym jakie łupy zdobędą. Po za tym są to pojedynkowicze, którzy stale szukają zwady pod byle pretekstem.