Zabrze jest jednym z miast, które zawdzięczają swój awans cywilizacyjny górnictwu węglowemu. Pierwsza kopalnia powstała tu
już w 1791 r., a po II wojnie światowej miasto określane było nawet mianem "stolicy polskiego górnictwa". Nie przypadkiem powstałe w 1981 r. Muzeum Górnictwa Węglowego zlokalizowane zostało właśnie w Zabrzu - początkowo jako jedyne, państwowe muzeum tej branży w Polsce, a od 1999r. jako placówka samorządowego Województwa Śląskiego.
Muzeum jest usytuowane przy ulicy 3-go Maja, naprzeciwko parku im. Wincentego Pstrowskiego, natomiast zaraz za budynkiem muzeum jest plac muzealny na którym znajdują się parowozy i wagoniki używane w górnictwie do transportu węgla.
Siedzibą Muzeum jest gmach dawnego starostwa, wzniesiony w stylu eklektycznym w roku 1874 r. Jego ostateczna rozbudowa z 1906 r. jest dziełem berlińskiego architekta Arnolda Hartmanna. Budynek posiada jedne z najciekawszych, zabytkowych wnętrz w mieście m.in. wielką, dwukondygnacyjną sień przeciętą drewnianą klatką schodową i Salę Witrażową - dawną salę zgromadzeń Sejmiku Powiatowego - z drewnianym, polichromowanym sklepieniem. Otwarte jest od wtorku do niedzieli w godzinach popołudniowych. Możemy tam podziwiać wystawy stałe i tymczasowe.
Podstawą zbiorów była ocalona część spuścizny po Związkowym Muzeum Górniczym w Sosnowcu istniejącym w latach 1948 - 1972. W wyniku własnych penetracji archiwalnych, poszukiwań terenowych, zakupów i darów zostały one wzbogacone i liczą obecnie ok. 32 tys. eksponatów. Zasadniczą część kolekcji stanowią muzealia techniczne reprezentujące poszczególne działy górnictwa: urabianie, odwadnianie, wentylację, transport, oświetlenie, miernictwo, łączność. Obrazują one rozwój myśli technicznej od prostych narzędzi i mechanizmów po skomplikowane urządzenia poruszane silnikami parowymi i elektrycznymi. Bogate archiwalia (z unikatową kolekcją XVIII i XIX-wiecznych rysunków technicznych) i zbiory geologiczne (z fascynującym zapisem świata karbońskiego utrwalonym w skamielinach i odciskach) nie wyczerpują jednak tematu górniczego. Jego nieodłączną częścią jest sfera kultury i tradycji. Ilustrują ją kolekcje mundurów i insygniów górniczych, eksponatów związanych z kultem górniczej patronki - św. Barbary oraz zbiory etnograficzne związane z życiem codziennym śląskich kopaczy. Tematykę śląską i górniczą przybliżają: malarstwo, grafika i rzeźba (m.in. niezwykle ciekawa rzeźba w węglu), a także kolekcje medali, kufli i instrumentów muzycznych.
Obecnie wystawy stałe przybliżają polskie i śląskie tradycje górnicze: technikę - od prymitywnych narzędzi po skomplikowane urządzenia, pracę górnika w różnych epokach wreszcie świat tradycji, wierzeń oraz sferę zainteresowań, pasji i rozrywek dawnych gwarków.
Największa obecnie wystawa stała tyczy się dziejów techniki w polskim górnictwie węglowym. Ekspozycja przedstawia rozwój techniki górniczej w ujęciu historycznym nawiązując i przywołując również obraz neolitycznego górnictwa krzemiennego, a także górnictwa solnego i rudnego. Jednym z unikatów na skalę europejską jest zachowany w zbiorach Muzeum fragment kunsztu wodnego, czyli systemu pomp odwadniających kopalnię, który użytkowany był w XVIII w. w kopalni cyny w Gierczynie na Dolnym Śląsku.
Ponadto do ciekawych wystaw stałych należy zaliczyć wystawę o łączności kopalnianej, historię oświetlenia kopalni oraz o metodach eksploatowania węgla.
Do najciekawszych wystaw czasowych jakie odbyły się w muzeum na pewno można zaliczyć wystawę pt. „Górnikom na ratunek”. Wystawa opowiadała o niebezpieczeństwach grożących pod ziemią, wielkich katastrofach, tragediach i akcjach ratunkowych, ratujących ludzkie życie i zdrowie.
Bardzo ciekawym eksponatem na tej wystawie był tzw. aparat oddechowy. Pozwala on na przebywanie w strefie kopalni, która jest skażona niebezpiecznymi gazami. Aparaty te istnieją od początków górnictwa na świecie, ale oczywiście od tego czasu znacznie ewoluowały. Zmienił się materiał z którego robione są aparaty, są one teraz bardziej niezawodne. Aparat do oddychania czystym powietrzem, firmy König, składa się ze skórzanego hełmu ochronnego zestawu węży, oraz skrzyni, w której znajduje się miech. Waga skrzyni to około 4 kilogramy. Tłoczone miechem powietrze dostarczane jest do hełmu, zbrojonym gumowymi wężem. Powietrze można dostarczać na odległość do 400m. Wąż składa się z 20m odcinków. W chełmie panuje nadciśnienie powietrza, które uchodzi przez nieszczelności i wentyl na naszycie hełmu.
Ogólnie wystawa była bardzo ciekawa, wiele można było się dowiedzieć na temat zawodu, który sprawił, że Śląsk nie znalazł się na zapleczu gospodarczego rozwoju, a wręcz przeciwnie, sprawił, że nasz okręg stał się węglowym potentatem.