Legenda głosi, że bogini Atena rywalizowała z bogiem Posejdonem o panowanie nad Atenami. Posejdon okazał swoją moc, uderzając
trójzębem w ziemię, z której wytrysnęło źródło słonej wody. W odpowiedzi Atena posadziła na gołej skale Akropolu drzewo oliwne. Bogowie uznali, że drzewo - symbol życia - jest miastu bardziej potrzebne i tak Atena została patronką miasta. Nad południową częścią współczesnych Aten góruje dziś wzgórze Akropolu. Na wyrównanym szczycie wzgórza o rozmiarach 175 x 300 m, wznoszącym się 156 m n.p.m. i 80 m nad miastem, już w epoce mykeńskiej i homeryckiej wzniesiono wiele budowli świeckich i sakralnych. Po inwazji perskiej w 480 roku p.n.e. Akropol został całkowicie zniszczony. Nie ocalał też pierwszy Partenon, zwany starszym, którego budowę rozpoczął Pizystrat. Dopiero gdy na czele rządu ateńskiego stanął Perykles - nastał złoty wiek i rozpoczęto budowę nowego Partenonu.
Partenon został zbudowany w stylu doryckim w latach 447 - 432 p.n.e. Ten najwspanialszy pomnik kultury helleńskiej jest dziełem trzech wybitnych postaci :
- projekt wykonał Iktinos,
- budowniczym był Kallikrates,
- a Fidiasz ozdobił budowlę swoimi rzeźbami.
Jego długość wynosiła 69,5 metra , szerokość 31 m, a wysokość prawie 14 m.
Perystyl, czyli kolumnada zewnętrzna, otaczał budowlę wewnętrzną. To tu, w celli, czyli najświętszym miejscu świątyni, stanął w 438 roku p.n.e. prawie 11- metrowy posąg Ateny Partenos wykonany przez Fidiasza ze złota i kości słoniowej ( na szkielecie z metalu i drewna ). Kolumnada zewnętrzna miała 46 żłobkowanych, zwężających się ku górze kolumn o średnicy 1,9 metra. Doryckie kolumny, wykonane z białego marmuru pentelickiego, sprawiają wrażenie lekkości i doskonałego wyważenia. Cała budowla charakteryzuje się niezwykłymi dekoracjami plastycznymi. Na uwagę zasługują rzeźby tympanonów, rząd 92 metop i 160-metrowy rozległy relief z procesją Panatenajów.
W V wieku n.e. posąg Ateny Partenos Fidiasza został przewieziony do Konstantynopola i tam go zniszczono. W VI wieku Partenon został zamieniony na kościół chrześcijański, a w 1456 roku na meczet przez Turków osmańskich. Z czasem Turcy uczynili z Akropolu swą twierdzę, umieszczając w Propylejach i w Partenonie składy amunicji. W 1687 roku kula armatnia wystrzelona przez wojsko weneckie, które oblegało wtedy wzgórze, trafiła w Partenon, powodując wybuch nagromadzonej tam amunicji i zniszczenie dużej części budowli. Od tego czasu pozostaje on ruiną.
Na Akropol wchodzi się przez monumentalne wejście zwane Propylejami. Po ich prawej stronie wznosi się mała jońska świątynia Ateny Nike, zbudowana według planów Kallikratesa w latach 430 - 421 p.n.e. Frenton i tył tej budowli kultowej ozdabiają po cztery kolumny jońskie, a znajdujący się powyżej fryz przedstawia sceny walk Greków z Persami. Spośród pozostałych budowli Akropolu elegancją stylu wyróżnia się Erechtejon - sanktuarium poświęcone wielu bogom i herosom, m.in. Atenie Polias, Posejdonowi, Erechteuszowi i Hefajstosowi. Budowla została wzniesiona w latach 421 - 406 p.n.e. na skraju północnej ściany skalnej, w miejscu ściśle związanym z mitycznymi dziejami Attyki. Na tle ściany bez ozdób ustawiony jest asymetrycznie tzw. ganek kor. To tu niewielki dach w kształcie baldachimu podpierają ubrane w peplos marmurowe posągi kobiet - sławne kariatydy. Na południowych zboczach wzgórza Akropolu znajdują się różne budowle o przeznaczeniu kultowym i artystycznym. Teatr Dionizosa, zbudowany z kamienia, najstarszy i najważniejszy teatr greckiego świata, mógł pomieścić 17 tys. widzów. W czasach rzymskich teatr zaadaptowano na arenę, na której odbywały się walki gladiatorów. W pobliżu znajduje się Odeon Herodesa Atticusa - rzymski teatr muzyczny na 5 tys. widzów, dawniej przykryty cedrowym dachem. Znakomita akustyka Odeonu wykorzystywana jest nawet współcześnie. Odbywają się tu przedstawienia antycznych tragedii, a prestiżowy Letni Festiwal Ateński ściąga wiele muzycznych sław. Drugi kompleks starożytnych ruin to Agora, czyli ateński rynek. Od początku VI wieku p.n.e. było to centrum życia politycznego i gospodarczego Aten. Mieściły się tu najważniejsze gmachy publiczne miasta ( budynek posiedzeń Rady Pięciuset, sąd i więzienie, mennica, szkoły, biblioteka ), świątynie i ołtarze ofiarne. charakterystycznymi budowlami były długie, wsparte na kolumnach portyki zwane stoa. To w ich cieniu odbywały się dyskusje i rozmowy filozoficzne i toczyło życie towarzyskie miasta. Kręgosłupem Agory była Droga Panatenajska - trakt uroczystych procesji ku czci Ateny, które odbywały się co 4 lata. Najlepiej zachowaną budowlą Agory jest świątynia Hefajstosa ( Hefajstejon, znany też jako Tezejon ) wzniesiona w latach 449 - 440 p.n.e. W bezpośrednim sąsiedztwie Agory znajdują się Agora Rzymska ( Forum Romanum ) z przylegającą do niej słynną ośmioboczną Wieżą Wiatrów i Biblioteka Hadriana. Największą budowlą sakralną Hellady ( 107,5 x 41 m )była świątynia Zeusa Olimpijskiego, tzw. Olimpiejon. Zaczęto ją wznosić w VI wieku p.n.e., a ukończono w 132roku n.e., za rządów rzymskiego cesarza Hadriana. Ze 104 korynckich, ponad 17- metrowych żłobkowanych marmurowych kolumn zachowało się zaledwie 15 oraz fragmenty architrawu. We wnętrzu świątyni stał ogromny posąg Zeusa ( kopia posągu z Olimpii ). Obok znajdują się szczątki term Hadriana i zbudowany w 131 roku n.e. łuk Hadriana. Nieco dalej mieści się staroateński Stadion Panatenajski, zwany też Marmurowym. Zbudowany w IV wieku p.n.e. w kształcie gigantycznej podkowy, był areną igrzysk panatenajskich, które odbywały się co 4 lata podczas świąt ku czci Ateny. W czasach rzymskich odbywały się tu walki gladiatorów, a później Turcy wykorzystywali tutejszy marmur do wznoszenia innych budowli. Obecny stadion, zbudowany z białego marmuru pentelickiego, jest udaną rekonstrukcją starożytnej budowli. 5 kwietnia 1896 roku odbyła się tu ceremonia otwarcia I Igrzysk Olimpijskich ery nowożytnej.