Jan Matejko, „Bitwa pod Grunwaldem”, 1878.
Olej na płótnie, 426 x 987 cm. Muzeum Narodowe w Warszawie.
Obraz Jana Matejki powstał w II połowie XIX wieku i zaliczany jest do najwybitniejszych dzieł malarstwa
polskiego. Malarz postarał się przedstawić decydujący moment bitwy. W swych wielkich kompozycjach z reguły stosował układ: centrum i dwa skrzydła.
W centrum obrazu umieścił postać
wielkiego księcia Witolda w purpurze na koniu z mieczem w dłoni, którego Matejko wyniósł (zgodnie z relacją Długosza) do rangi dowódcy naczelnego, chociaż w rzeczywistości był nim Władysław Jagiełło. Niewiele w jego odzieniu akcentów militarnych, jest to jedynie kolczy kołnierz i karacenowe nagolenniki. Artysta, zdaniem Marka Rezlera, postawił Wielkiego Księcia na pograniczu dzikiego Wschodu i cywilizowanego Zachodu. Orient reprezentuje właśnie karacena, specyficzny kształt tarczy i perski miecz w ręce księcia. W oczach Witolda widoczna jest desperacja, pojmowana przez niektórych jako szał bitewny, przez innych jako determinacja człowieka chwiejnego, który kilkakrotnie w swej karierze zmieniał sojusze. Na skaczącym koniu przybrał też taką pozycję jakby w ogóle nie dbał o swą stabilność w siodle. Poza tym jego wzrok wybiega jakby poza ramy obrazu w kierunku odbiorcy.
Książę Witold dopiero co przyjął chrzest, toteż krzyż na jego książęcej mitrze nie jest niewielki, chociaż dość wyeksponowany. Znajduje się na tle chorągwi Wielkiego Mistrza, na której ogromny krzyż chyli się ku upadkowi. Cała postać Witolda to wspaniałe studium psychologiczne sylwetki wielkiego księcia litewskiego. Jako ciekawostkę można dodać, że
oryginalny wzór pasa rycerskiego u Witolda, zapożyczył artysta... z abażuru lampy stojącej w mieszkaniu malarza.
Obok księcia chorągiew Królestwa Polskiego trzyma były chorąży krakowski Marcin z Wrocimowic w pełnej zbroi husarskiej dmie w róg triumfu. Zwieńczenie drzewca chorągwi przypomina morgensterna, groźną broń średniowieczną, co stanowi wyraźną groźbę dla wrogów Królestwa.
Drugą centralną postacią „Bitwy pod Grunwaldem” jest wielki mistrz Ulrich von Jungingen. Na jego piersiach widnieje wielki czarny krzyż, symbol jego państwa. Jego koń w panice stanął dęba, gdyż jest otoczony przez atakujących go wojowników. Półnagi Żmudzin naciera nań kopią włóczni świętego Maurycego - tą samą, którą na znak przyjaźni i pojednania cesarz Otto III w 1000 roku przekazał Bolesławowi Chrobremu. Krzyżak, zamiast nawracać pogan, postępował wbrew chrześcijańskim zasadom. Drugi z atakujących uderza toporem jak kat. To zresztą rzeczywiście kat ubrany w czerwony strój z kapturem - nawet z charakterystyczną jałmużniczką - sakiewką u pasa, do której wkładał monetę otrzymaną od skazanego. Wyrok więc wykonują plebejusze, tak bardzo gnębieni przez zakon.
Dalej Miecznik krakowski Zyndram z Maszkowic niby odgarnia orężem powiewający na silnym wietrze płaszcz Ulrika von Jungingena, który symbolicznie zawisł nad jego głową jako miecz sprawiedliwości i wyrok śmierci. Mikołaj Skunarowski przeszywa mieczem krzyżackiego chorążego i odbiera mu chorągiew.
Na lewo od postaci wielkiego mistrza Werner von Tettingen, komtur elbląski w geście rozpaczy nad śmiercią wielkiego mistrza. Widać też tutaj grupę trzech jeźdźców: księcia szczecińskiego Kazimierza- sprzymierzeńca krzyżackiego, Jakuba Skarbka uzbrojonego na wzór orientalny i polskiego łucznika. Giermek przytrzymuje konia Kazimierza, by pomóc Jakubowi w wzięciu Kazimierza do niewoli.
U dołu obrazu widnieje postać Konrada VII Białego, który również stanął po stronie krzyżackiej. Przewrócony z koniem i później został wzięty do niewoli. Trzyma w ręku berło rektorskie.
Na prawo od wielkiej chorągwi Królestwa zwraca uwagę potężna sylwetka przyszłego wodza husyckiego Jana Żiżki z Trocnowa, który zabiera się do unicestwienia rządcy tucholskiego Heinricha von Schwelborna . Krzyżak został potraktowany jednoznacznie i bardzo bezceremonialnie, jako oparcie dla nogi czeskiego osiłka. Potężny, barczysty rycerz czeski na obrazie idzie przez tłum wrogów jak burza, odziany w łuskową zbroję, z rogiem u pasa.
Powyżej Żiżki z prawej strony widać Zawiszę Czarnego z Garbowa, który uderzeniem kopii zmiata z konia komtura gniewskiego Jana Grabiego (hrabiego) von Wenden. Zawisza stawił się pod rozkazy Jagiełły i wszedł w skład grupy dziewięciu rycerzy przedchorągiewnych, stanowiących bezpośrednią ochronę znaku Królestwa. Zawisza matejkowski odziany jest i uzbrojony dość lekko, jakby miał przystąpić do jednego ze zwyczajowych, rutynowych dlań turniejów, a nie do boju na śmierć i życie. Obok Zawiszy walczy Domarat z Kobylan, zaufany współpracownik Jagiełły. Dalej rycerz zamierza się na Markwarda von Salzbach – ściąga go z konia. Ich stroje są bardzo kontrastowe. Komtur brandenburski uzbrojony po zęby został schwytany na arkan przez prawie bezbronnego Żmudzina. W bitwie wzięli też udział autentyczni księża – jednym z nich był biskup lubecki Krzysztof.
W prawej górnej części obrazu, poza lasem husarskich skrzydeł widać króla Władysława Jagiełłę z orszakiem. Chorąży z powrotem rozwija osobisty proporzec króla. Zbigniew Oleśnicki pokazuje kopią, którą przed chwilą strącił Krzyżaka pokazuje na niebie postać św. Stanisława modlącego się o zwycięstwo polskich wojsk.
I jeszcze ostatni rzut oka na obraz! Władysław Jagiełło jest zwycięski – triumfalnie powiewają jego chorągwie, mistrz krzyżacki przerażony – jego znak chyli się ku upadkowi. Obraz ukazuje kłębowisko walczących postaci, ale Matejko jednocześnie postarał się o ukazanie szczegółu – wyrazu twarzy, elementów uzbrojenia. Wszystkie postacie są w ruchu. Przedstawiona bitwa robi wrażenie groźnej. Tło jest ciemne – potęguje więc niebezpieczeństwo.