Jacek Malczewski
„Śmierć Ellenai", 1883
212 x 370cm
Muzeum Narodowe w Krakowie
Obraz
ten zapewnił sławę młodemu wówczas dwudziestoośmioletniemu malarzowi. Dzieło nawiązuje do poematu Juliusza Słowackiego „Anhelli", w którym poeta opisuje tragedię powstańców listopadowych zesłanych na Sybir. W Warszawie z powodu cenzury dzieło było wystawione pod zmienionym tytułem „Na łożu śmierci".
Na pierwszym planie artysta umieścił umierającą piękną, jasnowłosą dziewczynę, leżącą na słomianym posłaniu a obok niej Anhellego w żałobie. Jednolita brunatno-złotatonacja kolorów skupia uwagę odbiorcy na rozświetlonej, bezwładnej postaci Ellenai. Szczególne wrażenie sprawiają jej złote,
rozrzucone na ubogim posłaniu, włosy, niespotykanej piękności twarz i białe dłonie, leżące bezradnie na puszystym, złocistym futrze. Martwa dziewczyna
wygląda jakby była pogrążona we śnie. Jej towarzysz siedzi na pozór spokojny. Żaden gwałtowny ruch nie mówi o jego rozpaczy. Ale wystarczy spojrzeć na poszarzałą twarz o ściągniętych rysach, na zapadle, podkrążone oczy, by zrozumieć ogrom jego cierpienia.
Wokół Ellenai drobiazgowo oddane szczegóły: zgaszona świeca, różaniec, modlitewnik, ikona, rozrzucone naczynia a także po mistrzowsku przedstawiona faktura materii: puszystość futra, kruchość słomy czy szorstkość poszarpanego obicia.
Scena śmierci nie sprawia wrażenia realistycznej, szczególnie główna bohaterka obrazu nie wygląda na wynędzniałą pokutnicę-wygnankę, przypomina raczej piękną modelkę...Może dlatego właśnie obraz cieszył się takim powodzeniem.