Groteska jako sposób ujęcia rzeczywistości na wybranych przykładach

Groteska jest metodą przedstawiania świata polegającą na łączeniu sprzeczności np.: tragizm z komizmem, realizm z fantastyką, groza z humorem. Cechuje ją absurdalność, deformacja, nielogiczność. Celem groteski jest podkreślenie dysharmonii człowieka i świata i uświadomienie nieładu, zamętu. Lekceważy ona wszelkie normy estetyczne, społeczne, religijne.

Typowym utworem groteskowym jest „Ferdydurke” Gombrowicza. Już sam pomysł fabuły oparty jest na absurdalnym  powrocie dorosłego mężczyzny do kondycji ucznia. Niedorzecznością naznaczonych jest wiele scen np.: pojedynek na miny Miętusa z Syfonem, walka Mistrza Analizy z Mistrzem Syntezy, sceny bratania się Miętusa z lokajem. Groteska nie jest jednak tylko zabawą. Negując pewne utrwalone struktury kwestionuje systemy wartości. Z pozbawionych dotychczasowego znaczenia elementów buduje nową rzeczywistość rządzącą się swoimi, groteskowymi regułami. I tu tkwi pułapka , w którą wpaść może przypadkowy, traktujący wszystko dosłownie czytelnik. Odbiorca nie respektujący lub nie rozumiejący zasad groteski szybko popadnie w konflikt z lekturą.

W powieści występuje wiele słów, które mają nie spotykane gdzie indziej znaczenie. W budowaniu groteskowego świata ważnym czynnikiem stały się części ciała, przede wszystkim takie, które nigdy dotąd nie funkcjonowały w literaturze. Mają one znaczenie symboliczne, wskazują na ogólne zjawiska. „Pupa” jest symbolem zdziecinnienia i niedojrzałości, a „upupienie” procesem infantylizacji, udziecinniania. „Łydka” symbolizuje młodość, nowoczesność, postęp, natomiast „gęba” – brutalność, prostactwo, wulgarność, siłę fizyczną.

„Szewcy” Witkacego to również utwór zawierający groteskę. Przejawia się ona w przemieszaniu stylów, mieszaniu mowy wykwintnej z wulgarną. Świat przedstawiony jest nierealny. Nie znamy czasu, ani miejsca akcji. Postaci są groteskowe – przedstawione niejednokrotnie w absurdalnych sytuacjach np.: kobieta – modliszka – pożerająca kochanka, wyjący z pożądania Scurvy, gwałt nad pracą Szewców. Bohaterowie posługują się groteskowym językiem pełnym neologizmów, wyszukanych przekleństw, pseudonaukowych zwrotów. Portrety postaci są niepełne i schematyczne, zaskakują schematycznym zachowaniem. W krótkim, lecz ważnym epizodzie pojawia się Chochoł, lecz kryje on w sobie nie różę, lecz wyfraczonego Bubka. W taki groteskowy sposób Witkacy nawiązuje do „Wesela” Wyspiańskiego. Umowność wydarzeń podkreślają też pojawiające się na scenie napisy: „Nuda” i „Nuda coraz gorsza”, oraz wypowiedzi postaci o samym Witkacym. Rzeczywistość dramatu sprawia wrażenie odbitej w krzywym zwierciadle. Dlatego też najważniejsza w „Szewcach” jest nie psychologia postaci, czy akcja dramatu, lecz groteskowa wizja przyszłości ludzkości. W utworze tym tragizm miesza się z komizmem, absurdalne sceny z poważnymi dyskusjami, a wszystko przesiąknięte jest groteską.