W ciągu XVIII wieku panowało jeszcze sarmackie utożsamianie pojęć "naród" i "szlachta". Dopiero w drugiej połowie stulecia, wraz z nastaniem przesłanek powstania nowego typu wspólnoty narodowej, zaczęło sobie torować drogę pojęcie "narodu posiadaczy", czyli posesorów szlacheckich i mieszczańskich, oraz pojęcie narodu obejmujące wszystkie stany.
Konstytucja 3-go maja i całe ustawodawstwo Sejmu Czteroletniego miały jeszcze generalnie charakter feudalny. Ale w samej konstytucji znalazły się sformułowania liczące się z zachodzącymi przemianami w strukturze społecznej. Terminy "obywatel", a zwłaszcza "naród" posiadają dwojaką treść. Częściej oznaczają tylko szlachtę, lecz w pewnych kontekstach odnoszą się także do mieszczaństwa, a nawet chłopów.
Sformułowania te były odbiciem toczącej się walki o nowoczesność narodu, o przekształcenie struktury. Zostały ukształtowane w rezultacie "docierania" poglądów, stanowiły kompromis między szlachtą a bogatym mieszczaństwem, ale także między różnymi stanowiskami wewnątrz konstytucyjnego stronnictwa politycznego.
* zmiana sytuacji mieszczan
mieszczaństwo
jako stan różnicowało się szybko, zwłaszcza w stołecznej warszawie. W dużych miastach królewskich tworzyła się nowa warstwa społeczna, nie mieszcząca się w tradycyjnych strukturach społeczeństwa stanowego-inteligencja. Składały się na nią takie grupy, jak: lekarze i prawnicy, artyści, dziennikarze i publicyści. Wśród mieszkańców miast odrębna grupę
stanowili Żydzi. Stali się on najpoważniejszyn partnerem szlachty i magnatów. Żydzi stanowili silną konkuręcję dla mieszczaństwa, a przez chłopów byli postrzegani jako sprawcy wyzysku.
* legiony(kształtowanie świadomości chłopskiej)
klęska maciejowicka, katastrofa Pragi, rozkład wojska po spustoszeniu Warszawy przyniosły oszołomienie krótkotrwałe. Z prób kontynuacji walki najważniejszą stanowiły włoskie
legiony Legiony, przynosząc bezpośrednie zetknięcie żołnierzy koścuszkowskich z armią francuską. Skoro we Francji
widzieli jedyną siłę zdolną do nieuniknionej walki z zaborcami chętnie podjęli jej hasła polityczne i doświadczenie wojskowe. Legiony polskie stały się formacją działającą niemal w próżni społecznej, ona jednak umożliwiała realizację rozwiązań niemal idealnych.
Polacy widzieli przyszłość w stworzeniu wojska narodowego w oparciu o kadrę oficerską emigrancką. Stąd program wychowawczy zmierzający do ukształtowania jeńców i dezerterów na żołnierskich obywateli.
tu chłopi pańszczyźniani zostali równość obywatelską, pierwsze żołnierskie pismo wojskowe "Dekadę", tu w okresie spokoju dopuszczano analfabetów , tu odbywało się samokształcenie oficerów.
Dwie wizje drogi do wolnej Polki po 1795 roku.
Więcej streszczeń na temat Przemiany pojęcia "naród" w XVIII wieku