„Bogurodzicy” artystą miary europejskiej. Wykorzystanie układów liczbowych w „Bogurodzicy” i „Kazaniach Świętokrzyskich”. Cechy wiersza średniowiecznego. Miejsce „Bogurodzicy” w kulturze (ranga tekstu, funkcjonowanie, nawiązania). Tematyka maryjna w
polskiej literaturze średniowiecznej.
Najdawniejszą, zachowaną do dziś dnia, polską pieśnią religijną jest „Bogurodzica”. Istnieją trzy hipotezy mówiące o dacie
jej powstania:
- pieśń powstała w X w., a jej autorem był św. Wojciech;
- „Bogurodzica”- hymnem dynastii Jagiellonów, dlatego też uważa się, że powstała w 1386r. (XIV w) z okazji koronacji króla;
- (biorąc pod uwagę ukształtowanie gramatyczne i leksykalne) „Bogurodzica” powstała na przełomie XII i XIII wieku;
Najstarszy, dwustrofowy przekaz „Bogurodzicy”, opatrzony nutami, zachował się w odpisie z 1407r. (XV.)
Autor „Bogurodzicy” jest anonimowy.
Istnieją co najmniej dwie hipotezy o autorach:
- legendarne autorstwo św. Wojciecha;
- hipoteza prof. Briicknera, mówiąca o autorstwie franciszkanina ze Starego Sącza - ojca Boguchwała.
W Polsce średniowiecznej pieśń ta stała się hymnem, o czym świadczą fakty, że:
- przed bitwą pod Grunwaldem (1410r.) rycerstwo polskie śpiewało „Bogurodzicę”;
- umieszczono ją we wstępie zbioru praw („Statutu Łaskiego”) Królestwa Polskiego z 1506r., co nobilitowało ten tekst do rangi symbolu Polski;
- nie tylko „Bogurodzica” pełniła funkcję hymnu, ale też spełniała pod względem gatunkowym odpowiednie wymogi;
„Bogurodzica” ma charakter pieśni religijnej. Jest to hymn do Chrystusa skierowany do Matki Bożej i Jana Chrzciciela z
prośbą o wstawiennictwo; wyrażający żarliwą prośbę o to, by Syn Boży raczył dać pobożny żywot na ziemi, a po śmierci przebywanie w
raju.
„Bogurodzica” to liryka:
- podmiotu zbiorowego,
- bezpośrednia,
- inwokacyjna,
- apelu.
Utwór otwiera apostrofa do Bogurodzicy, apostrofa, która jest
jednocześnie prośbą o pozyskanie dla spraw ludzkich Syna Bożego: „zyszczy nam, spuści nam”.
W odniesieniu do Maryi użyto w pierwszej zwrotce kilku określeń:
- Bogurodzica (matka Boga),
- dziewica,
- Bogiem sławiena (sławiona przez Boga),
-
matka zwolena (matka wybrana, wielbiona)
Z kolei druga strofa jest zwrotem (prośbą) skierowanym do świętego Jana Chrzciciela, lecz jego świętej osoby nie opatrzono żadnymi dodatkowymi określeniami.
WNIOSEK wynikający z powyższego jest zatem taki, że Maryja została przedstawiona jako osoba boska, wielbiona, wyróżniona przez Boga, godna, wywyższona, a jednocześnie
bliska ludziom. Jest ona przecież adresatką próśb, pośredniczy między Bogiem a
ludźmi. Mimo jej dostojeństwa i chwały, to właśnie do niej kierowane są prośby o zjednanie Syna Bożego.
Dla ludzi średniowiecza w osobie Maryi łączyły się sprawy ziemi (doczesne) i nieba (wieczne). Bóg i Syn Boży to osoby dalekie, Matka Boża natomiast, pomimo swej boskości, bliska jest człowiekowi, opiekuńcza.
W „BOGURODZICY” MARYJA JEST WYWYŻSZONA, WYBRANA, BOSKA, A JEDNOCZEŚNIE SPRZYJA LUDZIOM I JEST IM BLISKA, DLATEGO TEŻ PEŁNI FUNKCJĘ POŚREDNICZKI.
Matka Boża + Chrystus + Bóg + Jan Chrzciciel - święty zespół czterech osób (4 - liczba znacząca symbolicznie, odnosi się do kwadratu cnót:
- męstwo
- sprawiedliwość
- umiarkowanie
- roztropność).
Bóg Ojciec trwa w modlitwie niejako skryty. „Bogurodzica” odsłania jego milczącą obecność oraz wieczny porządek bytu. Bóg stanowi najgłębszą prawdę, którą „Bogurodzica” wypowiada; wciela w słowo temat plastyczny Deesis
,
obecny od dawna w sztuce chrześcijańskiej (ikony koptyjskie), znany na Wschodzie (sztuka bizantyjska, ikony prawosławne), na Zachodzie (sztuka romańska, zwłaszcza w kręgu Benedyktynów), a także w Polsce (w słynnej polichromii w kolegiacie w Tumie pod Łęczycą),
przedstawiający Chrystusa Zbawiciela i Sędziego (w środowisku benedyktyńskim częściej jako Chrystusa Władcę) w otoczeniu wstawiających się do Niego za Ludźmi Matki Boskiej i św. Jana Chrzciciela.
W wierszu zwraca uwagę precyzyjne rozłożenie tekstu w wersach na równoległe odcinki o jednakowej (niekiedy wydłużonej o jedną) liczbie sylab. W pieśni występują rymy wewnętrzne i końcowe.
Wiersz średniowieczny, tzw. zdaniowo- rymowy, reprezentowany przez „Bogurodzicę”, nie przestrzegał jednakowego rozmiaru sylabicznego w każdym wersie, jakkolwiek na ogół wykazywał skłonność do wyrównywania formatu sylabicznego, co z czasem, w
XVI w., doprowadziło do tzw. sylabizmu. W średniowiecznym wierszu występowały także rymy; współbrzmienia uzyskiwano przez powtarzalność formy gramatycznej (np. „nosimy” - „prosimy”; bożycze” - „człowiecze”, „pobyt” - „przebyt”). Rymy te, ogarniające niekiedy po
kilka wersów, uwydatniały zakończenia (klauzule) końcowych odcinków wersowych. Przede wszystkim jednak wyrazistość klauzul wersowych wynika stąd, że w każdym wersie zamyka się odrębna jednostka składniowa - pojedyncze zdanie lub jednorodny człon zdaniowy,
wypowiadane z odpowiednim zróżnicowaniem wysokości tonu, tj. z inną intonacją: wznoszącą się (antykadencja) bądź opadającą (kadencja), „Bogurodzica” to utwór, w którym pojawiają się konkretne walory artystyczne, które świadczą o tym, że napisana została
celowo. Dwie strofy zaczynają się w podobny sposób - od apostrof. Z tego typu dwuczłonowością, powtarzalnością mamy do czynienia w całym tekście.
PARALELIZM - równoległość, powtarzalność tych samych członów, części.
W „Bogurodzicy” mamy do czynienia z paralelizmem składniowym.
Więcej streszczeń na temat „Bogurodzica” - najstarsza polska pieśń religijna - cz.1