martyrologia - cierpienie, męczeństwo, dawniej utożsamiane raczej ze śmiercią za wiarę, w czasach romantyzmu stanowiło po prostu synonim męczeństwa choćby za sprawy swego kraju.
prometeizm - postawa indywidualnego buntu przeciwko Bogu i zgody na cierpienie za ideę i szczęście ludzi. Wyrasta ona z mitu o Prometeuszu, który skradł Zeusowi ogień i obdarzył nim ludzi, za co został skazany na wieczną mękę. Prometeizm stał się jedną z charakterystycznych cech bohatera romantycznego. Przykładem tej postawy jest Konrad z III części „Dziadów”. Konrad jako wybitna indywidualność, poeta-geniusz o niemal nadludzkiej wrażliwości, jest przede wszystkim żarliwym patriotą. W imieniu całego cierpiącego narodu samotnie podejmuje walkę z Bogiem. Jednak opętany przez Szatana Konrad dopuszcza się bluźnierstwa wobec Boga, grzeszy pychą i ponosi klęskę, Konrad, podobnie jak Prometeusz, walczy z Bogiem o dobro ludzi, poświęca się i cierpi.
byronizm - dumne odwrócenie się od zwyczajnego, banalnego, filisterskiego życia, podjęcie pielgrzymki, wędrówki po świecie obcym w poszukiwaniu ludzi o bratniej duszy, w poszukiwaniu jakiegoś innego życia, w nadaremnym poszukiwaniu prawdy o sobie. Taka wędrówka do nieokreślonego bliżej miejsca na Ziemi to samotność - jedyna postawa godna człowieka świadomego swej wartości - indywidualisty.
werteryzm - bierna rezygnacja z dążeń i życiowych aspiracji, nostalgia, apatyczna ucieczka w świat wewnętrzny, posuwająca się aż do spokojnie zaplanowanych decyzji samobójczych.; wyznacznikiem werteryzmu była niemożność znalezienia sensu życia, ucieczka od współczesności w świat marzeń i wspomnień.
orientalizm - zainteresowanie kulturą Wschodu, w którym wyraziło się uznanie odrębności różnych systemów kulturowo-cywilizacyjnych i chęć ich porównania. Orientalizm łączył się często z refleksją nad tą odmiennością, nad nieskażoną naturą Wschodu, jego egzotyzmem. Pojawił się w XVIII wieku, szczególne znaczenie zyskał w literaturze romantyzmu (motywy Bliskiego Wschodu - Byron; „Sonety krymskie” A. Mickiewicza).
mesjanizm - z hebr. mesziach - pomazaniec - przekonanie o szczególnej roli Polski i narodu polskiego w dziejach świata. Jego elementy pojawiają się w XVII wieku jako jeden ze składników sarmatyzmu, przede wszystkim wiara w misję dziejową narodu polskiego jako przedmurza chrześcijaństwa. Rozkwit po utracie niepodległości, zwłaszcza po upadku powstania listopadowego, w środowisku Wielkiej Emigracji. Polska to Mesjasz narodów, który da ludom Europy Królestwo Boże na ziemi i wyzwoli je od tyranii. Idea mesjanizmu bliska była Mickiewiczowi, który głosił hasło „Polska Chrystusem narodów”.
faustyzm - wszechogarniające zwątpienie w wartości zdobytej wiedzy, poszukiwanie tajemnicy praw rządzących światem i naturą za wszelką cenę, nawet zaprzedania się Szatanowi. W takim ujęciu kryje się myśl o nowej nauce przeciwstawionej nauce dogmatycznej i opartej na autorytecie wiedzy; faustyzm to także poświęcanie wartości duchowych dla korzyści materialnych, to nieustanne borykanie się ze sobą, ze swymi dążeniami duchowymi
panteizm - pogląd filozoficzny głoszący, że Bogiem jest wszechświat pojęty jako całość; ubóstwienie (sił i praw) natury
metafizyka - dział filozofii zajmujący się przedmiotami wykraczającymi poza doświadczenie i zmierzający do poznania „istoty” rzeczy; nauka o pierwszych zasadach bytu, zajmująca się światem zjawisk paranormalnych, z pogranicza rzeczywistości i świata marzeń, szczególnie popularna stała się w okresie romantyzmu, kiedy to wzrosło zainteresowanie sferą parapsychologii, nadzwyczajnymi stanami umysłu, jego nowymi możliwościami.
mistycyzm - z gr. mistikos - tajemny, ukryty - prąd religijno-filozoficzny uznający możliwość ponadzmysłowego, bezpośredniego kontaktu człowieka z bóstwem za pomocą intuicji. Znanym mistykiem, który wywoływał pewien wpływ na Mickiewicz był A. Towiański. Był on autorem teorii głoszącej nadejście nowej epoki , którą miał realizować, niczym Chrystus, otoczony gronem wiernych apostołów. Idea Towiańskiego wykluczała zbrojną walkę o wyzwolenie Polski, przeciwstawiała się dążeniom rewolucyjnym, domagał się od wyznawców postawy apostolskiej w życiu i pełnego posłuszeństwa „Mistrzowi” jako namiestnikowi Chrystusa na ziemi.
winkelriedyzm - idea stworzona w „Kordianie” jako przeciwstawienie się mickiewiczowskiej idei mesjanizmu polskiego, pochodząca od nazwiska średniowiecznego bohatera szwajcarskiego Arnolda von Winkelried, który własnym ciałem zasłonił kopie wojsk austriackich, by umożliwić szturm swoim rodakom; Słowacki polemizując z wieszczem rzucił nowe hasło „Polska Winkelriedem narodów”, które od hasła Mickiewicza różniło się swą treścią republikańską i głosiło idee walki czynnej, w miejsce biernego pogodzenia się z losem. Winkelriedyzm wolny był od mesjanistycznej idei odkupiającego cierpienia, niemniej jednak zgodny był z mesjanizmem w kwestii poglądów na rolę jednostki lub małej grupy osób poświęcającej się za naród czy nawet za całą ludzkość.
profetyzm - często będący formą protestu przeciwko obowiązującej doktrynie, praktyce kultowej lub organizacji danej religii manifestacyjny kult proroków; w romantyzmie - epoce wnoszącej zainteresowanie metafizyką - wzrosło również zainteresowanie prorokami, jako osobami obdarzonymi niezwykłym darem, mogącymi patrzeć w przyszłość, mającymi prorocze widzenia (stąd np. motyw widzenia ks. Piotra w III części „Dziadów”).
irracjonalizm - doktryna negująca możliwość obiektywnego poznania metodami naukowo-rozumowymi, przeciwstawiająca tymże metodom poznanie pozarozumowe, intuicję, instynkt
Więcej streszczeń na temat Pojęcia romantyzmu