ŚREDNIOWIECZE
1. Zagadnienia ogólne.
Geneza nazwy:
Ludzie średniowiecza nie
określili epoki nazwy, w której żyli. Zrobili to twórcy renesansu wprowadzając
nazwę średniowiecza (tj. wieków średnich - łac. media tempora). Określenie to
było wyrazem lekceważenia podejścia do tej epoki jako bezpłodnej, mrocznej,
ciemnej.
Zarzucano jej
zniekształcenie, odejście
od kultury duchowej. Rehabilitacja tego okresu
nastąpiła dopiero w wieku XVIII. Nazwa epoki jednak pozostała.
Okresy średniowiecza:
- koniec X - XIII
wiek -
okres adoptowania i kształtowania się wzorów kultury łacińskiej, powstawania
pierwszych utworów polskich,
rozwoju stylu romańskiego i początków gotyckiego;
- wiek XIV - stosunkowo ubogi
w teksty, ale przynoszący wielkie zmiany w rozwoju państwa i polskiej kultury
gotyckiej;
- wiek XV - najbardziej bogaty
w zabytki;
Przemiany społeczne i gospodarcze:
Polska kultura średniowieczna była kulturą
drewna i takie budownictwo przeważało do końca tej epoki.
Polska ustępowała
wyraźnie Zachodowi pod względem rozwoju cywilizacyjno- kulturowego. Przed
rozwinięciem się Akademii Krakowskiej edukacji szukano za granicą.
Brakowało w Polsce
księgozbiorów, środowisk literacko-naukowych, rozwiniętej instytucji mecenatu.
Piśmiennictwo miało charakter religijny. Przez długie lata literatura polska
była literaturą dwujęzyczną, natomiast średniowiecze to okres, w którym język
polski pozostawał w cieniu łaciny.
Kościół był
ośrodkiem, w którym rozwinęły się nauka, sztuka i piśmiennictwo. Stało się to
za sprawą jego dominującej roli.
Polska pierwszych Piastów:
W X i XI w. zdecydowaną większość ludności
stanowili wolni chłopi, którzy uprawiali własną ziemię. Możni stanowili raczej
grupę nieliczną. Od XI w. zaczęła rosnąć liczba feudałów świeckich i duchownych
i co za tym idzie rosła liczba ludzi od nich zależnych.
Podstawą utrzymania była uprawa roli i
hodowla. Ludność żyła w rozproszeniu. Wymiana handlowa była ograniczona,
podobnie zresztą jak rzemiosło i transport.
W tym okresie pozycja kościoła była dość
słaba. Wprawdzie w 1000 r. pojawiło się arcybikupstwo w Gnieźnie (+ 4
biskupstwa), to sieć kościelna była słaba, a liczba duchowieństwa niewielka. Od
XI w. zaczęto zakładać klasztory, a w jego drugiej połowie własność kościelna usamodzielniła się.
Biskupstwa wykorzystywały dobra ziemskie i chłopa „ściągając” z niego daniny.
Polska dzielnicowa:
Od XI w. stopniowo wzrastało zaludnienie ziem
polskich dzięki przyrostowi naturalnemu i (od XIII w.) napływowi osadników z
Niemiec. Przełom XII i XIII w. to okres zmian w technice rolnej.
Rozpowszechniło się użycie pługa, bron, a także kosy. Owy wzrost liczby
ludności i nowe techniki w rolnictwie
umożliwiły znaczne powiększenie obszaru ziemi uprawnej w Polsce. To z kolei
doprowadziło do kolonizacji (nowo wykorzystywanych terenów rolnych), która
znacznie wpłynęła na kształt osad polskich. W miejsce rozproszonych osiedli,
powstały wsie złożone z kilkunastu lub
więcej gospodarstw, z regularnym układem pól.
Równolegle z rozwojem rolnictwa wzrastało
znaczenie rzemiosła i handlu. Pojawiły się targi (pełniące funkcje miejskie),
które uzyskały odrębność prawną miasta w XIII w. W ciągu XIII w.
zreorganizowano ok. 100 miast.
W obliczu szybkiego rozwoju handlu brak
Pomorza Gdańskiego nie był faktem korzystnym (niemożność handlu na szlaku
północ - południe). Miasta polskie bogaciły się jednak handlując na szlaku
Europa Zach. - M. Czarne. W mieście pojawił się z czasem cech, czyli
organizacja zrzeszająca rzemieślników z
jednej specjalności zawodowej.
Intensywna kolonizacja w XIII - XV w.
spowodowała, że stworzona wówczas sieć wsi i miast przetrwała w swoim
zasadniczym kształcie aż do XIX w.
W tym okresie szczególną pozycję uzyskał
kościół. Otrzymał on na początku XIII w. własne sądownictwo, a obowiązek
składania dziesięciny oraz nowa organizacja majątków kościelnych wzmocniły jego
pozycję majątkową. Reforma gregoriańska dotarła do kościoła polskiego dopiero w końcu XII w.
Polska monarchia stanowa:
Był to okres podziału społeczeństwa polskiego
na stany:
- duchowieństwo -
wykształciło się najwcześniej; był to stan silnie zróżnicowany społecznie i majątkowo;
- rycerstwo-szlachta - stan
ten uformował się z możnowładztwa i rycerstwa; w XIV i początkach XV w. nie był
to jeszcze stan zamknięty;
- mieszczaństwo - dzieliło
się na patrycjat, pospólstwo i plebs; mieszkańcy miast mieli zapewnioną
całkowitą wolność osobistą; miasta głównie prowadziły politykę we własnym
interesie handlowym;
- chłopi - nie posiadali
ziemi na własność, aczkolwiek przyznano im wolność osobistą i prawo do
dziedziczenia gospodarstw;
Każdy z wymienionych stanów posiadał własne
sądownictwo. Jednak nie traktowało ono winowajców jednakowo. Sytuacja jeszcze
się pogorszyła, gdy szlachta otrzymała przywilej nie stawiania się przed sądem
innych stanów.
Poglądy filozoficzne i postawy:
Scholastyka - kierunek filozoficzny dążący do
rozumowego udowodnienia słuszności dogmatów religijnych; wybitnymi
przedstawicielami scholastyki byli Albert Wielki, Tomasz z Akwinu (jego uczeń);
złoty okres tej nauki przypadł na XIII wiek;
Augustynizm - poglądy św. Augustyna, według
którego jednostka rozważająca swoje miejsce w świecie i czasie czuje się
rozdarta wewnętrznie; pojawia się konflikt cielesności i duchowości; św.
Augustyn ujął swe poglądy w dziele „Wyznania”;
Tomizm - św. Tomasz (największy chrześcijański
filozof), podobnie jak św. Augustyn, rozważał nad miejscem człowieka w świecie;
doszedł do wniosku, iż przeznaczony człowiekowi szczebel hierarchii jest
właściwy, celowo dlań przewidziany i naturalny; filozofia tomizmu kładła
nacisk na problemy etyki,
która stabilizowała ludzkie życie w społeczności ziemskiej;
Franciszkanizm - zapoczątkował wielki ruch
odnowy moralnej w świecie okrucieństwa; głosił program wiary radosnej, prostej,
płynącej z wszechogarniającej miłości do świata i stworzenia; duchowym ojcem
tego kierunku był św. Franciszek z Asyżu;
Prądy artystyczne i ich
cechy:
Styl romański (koniec X -
koniec XIII w.) szerzył się głównie na południu Francji; występował on w wielu
odmianach i dla polskiej wersji charakterystyczny jest brak monumentalizmu,
prostota rozwiązań konstrukcyjnych i zdobnictwo; styl romański ogólnie lubował
się w
miękkich, pełnych łukach
sklepień, a same budowle wznoszone były z grubo ciosanych kamieni; główne
zabytki tego stylu to: katedra na Wawelu, kościół św. Andrzeja w Krakowie,
katedra w Płocku, kolegiata św. Marcina w Opatowie i inne;
Styl gotycki (połowa XII -
koniec XV w.) miał swoje zaczątki również we Francji; jego cechami są: lekkość
i monumentalność konstrukcji, ostre łuki, sklepienia krzyżowo-żebrowe, wysokie
okna z kolorowymi witrażami, harmonijne połączenie elementów zdobniczych; do
gotyckich zabytków polskich
zaliczamy: kościół Mariacki w Krakowie, katedry w Gdańsku i Wrocławiu, Ratusz i
Barbakan w Krakowie i inne; w tym stylu tworzył Wit Stwosz
Więcej streszczeń na temat Średniowiecze - zagadnienia ogólne