BAROK
Kontrreformacja – ruch religijny zainicjowany przez kościół
katolicki, wymierzony przeciwko innowiercom – przedstawicielom wyznań, które
powstały w wyniku reformacji; jego skutkiem były: fanatyzm religijny, nienawiść
wyznaniowa, cenzura kościelna, wzrost znaczenia duchowieństwa katolickiego, a
przede wszystkim Jezuitów.
Sarmatyzm – (charakterystyczny dla Polski) ideologia szlachty wieku
XVII, choć także obyczajowość, styl życia szlachty tego okresu; synonim
zacofania, konserwatyzmu.
NURTY:
Ziemiański – (reprezentowany przez: Potockiego, Paska, Morsztyna)
inspirowany przez renesansową tradycję „wsi spokojnej”, cechował go kult
ojczystych pamiątek i realiów, niejednokrotnie zbliżał się do kultury ludu,
jego muzyki, pieśni, obrzędów, obyczajów, wyobraźni.
Dworski – (Morsztyn, Naborowski) poezja lekka, łatwa i przyjemna,
często o tematyce miłosnaej, łączyła się z nurtem poezji marinistycznej
(przerost formy nad treścią)
MARINIZM: (zjawisko literackie, poetyckie) – styl w poezji
barokowej wywodzący się
od nazwiska włoskiego poety Giambattisty Marina.
Marinizm odrzucał renesansową harmonię między
treścią a formą (forma miała
przewagę nad treścią). Najczęstszym tematem utworów marinistycznych była
miłość. W zakresie formy mariniści stosowali zaskakujące pomysły kompozycyjne
tzw. koncepty, stosowali różnorodne środki artystycznego wyrazu takie jak:
anafora, epifora, antyteza, hiperbola, gradacja, oksymoron, pointa, paradoks,
peryfraza. W zakresie składni stosowali inwersję, czyli przestawny szyk
wyrazów, także przerzutnie, używali wyrazów makaronicznych (obcojęzycznych),
wyrazów przestarzałych, wulgaryzmów, dialektyzmów. (J. A. Morsztyn)
POEZJA KONCEPTUALISTYCZNA (Morsztyn)
(marinistyczna) To, co zaskakuje w sonecie Morsztyna „Do Trupa” to
zwrócenie uwagi na podobieństwa istniejące między nieszczęśliwie zakochanym a
trupem – I i II strofa. Konceptem jest także tytuł – apostrofa do osoby, która
już nie żyje. Równie zaskakujące jest zakończenie, które zawiera myśl, iż
lepiej nie żyć, aniżeli żyć i cierpieć (pointa). Porównanie zakochanego do
trupa oparte jest na gradacji rosnącej, co w efekcie przynosi hiperbolę –
wyolbrzymienie cierpień nieszczęśliwie zakochanego. Morsztyn zastosował w
wierszu anaforę – jest to zaimek „ty”, który jeszcze większą uwagę zwraca na niemego
adresata wypowiedzi. Posłużył się także metaforami, a podstawą
kompozycyjną jest porównanie.
Porównanie
eposu homeryckiego z „Transakcją wojny chocimskiej”
epos HOMERYCKI: utwór epicki,
podzielony na księgi, posiada fabułę, występowanie bohatera na tle ważnych
wydarzeń dziejowych, drobiazgowość, szczegółowość opisów, obiektywny,
wszechwiedzący narrator, retardacja – zatrzymanie w czasie,
opisy scen
batalistycznych, opisy przyrody, występowanie dwóch światów, bohaterem jest
również człowiek o wysokim pochodzeniu (bohater, rycerz, heros, bóg); inwokacja
– apostrofa rozbudowana, często zwrot do bóstwa o pomoc w pisaniu utworu;
porównania homeryckie – porównanie, którego pierwsza część jest bardzo
rozbudowana, natomiast druga część jest bardzo krótka, skrótowa;
„Transakcja ...” – budowa
(inwokacja + pieśni), kompozycja luźna, utwór epicki, obszerny, najczęściej
pisany wierszem, daje obraz społeczeństwa (momentem dziejowym jest wojna
Polaków z Turkami pod Chocimiem w 1621 r. Jest to wydarzenie historyczne, w
odróżnieniu od „Iliady” opartej na mitologii) lub grupy społecznej w jakimś
ważnym momencie dziejowym, narrator obiektywny, zachowujący dystans do
wydarzeń, nie jest ich uczestnikiem. Ujawnia się w inwokacji. „Wojnę chocimską”
cechuje subiektywizm autora. Utwór cechują opisy batalistyczne (oblężenia),
szczegółowe opisy przedmiotów. Epos powinien kreować wybitnych bohaterów (np.
Hektor, Achilles; tutaj Karol Chodkiewicz). Epos powinien być pisany wierszem
bohaterskim. Trzynastozgłoskowym o rymach parzystych. Występują apostrofy,
epitety, porównania homeryckie. Styl podniosły, patetyczny.
SARMATYZM W
RÓŻNYCH UTWORACH
NEGATYWNY
J. Ch. Pasek – „Pamiętniki”
Pasek jako autor i bohater pamiętników jest przykładem typowego sarmaty
XVII w. w jego najbardziej ujemnych cechach. Uosabia wszelkie wady szlachty
taki jak: zacofanie, konserwatyzm, kłótliwość, awanturnictwo, pieniactwo,
pijaństwo, brak wyrobienia politycznego. Jest przekonany o świetności polskiego
ustroju i złotej wolności szlacheckiej. Stan stosunków społecznych nie budzi w
nim zastrzeżeń, gardzi ludźmi niższego stanu, jest okrutny wobec poddanych mu
chłopów. Jego stosunek do własnej warstwy społecznej jest również typowo
sarmacki: uważa, że tylko szlachta jest godną przedstawicielką narodu. Pasek
gardzi również innymi niż polski narodami, jest nietolerancyjny wobec ludzi
innych wyznań i wrogi wobec wszystkiego co nowe.
POZYTYWNY
Wacław Potocki – „Nierządem
Polska stoi”.
W utworze tym autor ukazuje
Rzeczpospolitą w stanie całkowitego rozkładu i wewnętrznej anarchii. W państwie
tym nikt nie przestrzega praw wymyślanych na prędce, oderwanych od
rzeczywistości, a sprawiedliwość służy jedynie możnym i bogatym. Panuje tutaj
prawo silniejszego. Każdy kieruje się własnymi zasadami i dba jedynie o własne
dobro. Najgorzej na tej sytuacji wychodzi średnia oraz drobna szlachta, nie
mogąc sobie poradzić w takiej rzeczywistości, co często doprowadza ją do nędzy.
MOTYW
„VANITAS” W POEZJI NABOROWSKIEGO
Naborowski
tematykę utworów zaczerpnął z przesłania „Księgi Kocheleta” – „Vanitas
vanitatum, et omnia vanitas” („Marność nad marnościami i wszystko marność”).
Pojęcie
marności przywołane w poezji Naborowskiego wprowadza w krąg barokowych
fascynacji przemijaniem, czasem, nicością i śmiercią. Człowiek ówczesny
rozważał swoje miejsce w nietrwałym świecie, poszukiwał jakiejś wobec niego
postawy.
Więcej streszczeń na temat Barok