Obrona Sokratesa to bliski literaturze faktu zapis mowy wygłoszonej przez Sokratesa przed sądem i zarazem mądra, ironiczna,
pełna goryczy
obrona. W ten sposób Platon, autor Obrony... wyraził podziw dla swego mistrza i pogardę dla jego sędziów. Platon przez osiem lat był uczniem Sokratesa i jego nieodłącznym towarzyszem. Obrona... to fragment Dialogów tego filozofa, w którym opisał on proces Sokratesa. Skazano go na
śmierć za demoralizację młodzieży i bezbożność. Tymczasem Sokrates, przez ćwierć wieku nauczający życia rozumnego obywateli Aten, za swoje powołanie uznawał tę właśnie naukę
i nie mógł zrezygnować ze swojej działalności wychowawczej. Decyzja o
zgładzeniu Sokratesa była decyzją polityczną - młodzi ludzie pod jego
wpływem stawali się samodzielni i chcieli głośno wyrażać
własne zdanie, a to nie było wygodne dla polityków.Platon w niezwykle sugestywny, przemawiający do wyobraźni opisał moment sądu nad filozofem. Ta obrona jest jednocześnie oskarżeniem
tych, którzy dokonali niesprawiedliwego sądu. Podstawowymi zarzutami,
które mu stawiano, była bezbożność i niemoralność (co tym bardziej
zaskakujące, jeśli wziąć pod uwagę, że Sokrates jest twórcą
etyki). Prokuratura powoływała kolejnych świadków oskarżenia. Jednym z nich był człowiek, który świadczył o tym, że Sokrates uzurpował sobie prawa do tytułu najmądrzejszego człowieka na ziemi. Filozof wyjaśnił, że jego mądrość to świadomość własnej niewiedzy.
W czasie procesu praktyki dydaktyczne Sokratesa zostały przedstawione w opacznym świetle,
czyli jako te, które miały na celu ośmieszenie rozmówców. Sokrates z
pewnością nigdy nie chciał nikogo ani ośmieszyć ani umniejszyć jego
zasług. Chciał tylko sprawić, żeby prawda (która zdecydowanie
nie pochodzi od żadnego z ludzi, nie jest wynikiem ich myślenia tylko,
ale niejako przepływa przez nas) ujawniła się i by za każdym razem, w
każdej rozmowie wskrzeszać ją i rozwijać. Sokrates nie
uznawał tych prawd, które miały być ludziom narzucone, ponieważ nie
były niczym innym jak tylko aktem przemocy silniejszych wobec
słabszych. Myślenie było potężna bronią w rękach kogoś takiego, kto
pozwolił sobie uwolnić swoje myśli od wszelkich konwenansów. Wiedza,
jeśli o jakiekolwiek wiedzy w przypadku nauczania Sokratesa można mówić
(z pewnością nie jest to wiedza w dzisiejszym znaczeniu
tego słowa, czyli takim, jaki my dziś znamy ze szkoły - twardej i do
wyuczenia), „rodzi się” za każdym razem, kiedy z kimś rozmawiamy i za
każdym razem jest prawdziwa. Pomaga w tym dowiadywaniu się systematycznie rozwijana cnota, czyli predyspozycja do czynienia dobra. Dobro jest skojarzone w tym systemie wartości z etyką. Dlatego właśnie Sokrates uznany był za twórcę etyki, ponieważ na cnotę kładł największy nacisk.
Bardzo ważnym fragmentem Obrony Sokratesa jest cytat: „...Teraz
pragnąłbym coś przepowiedzieć wam, którzy mię skazaliście. Bo jestem
już na tym progu, gdzie zazwyczaj ludzie najwięcej wieszczą: gdy mają
umrzeć. Przepowiadam więc, mężowie, którzy mię
zabiliście, że zaraz po mojej śmierci spadnie na was kara o wiele
cięższa, na Zeusa, od tej, przez którą mnie zadaliście śmierć (...)
jeśli, mniemacie, że zabijając ludzi powstrzymacie kogokolwiek od
ganienia was za to, że nie żyjecie jak należy, niepięknie myślicie. Bo
to ani możliwe, ani piękne, zabezpieczyć się w taki sposób. Najpiękniej
i najprościej jest nie gnębić innych, ale starać się
samych siebie zrobić jak najlepszymi. Tyle pożegnalnych słów wieszczby
dla tych, którzy mię skazali...”.
Sokrates tym samym pokazał, że oskarżyciele i jego przeciwnicy
popełnili błąd, ponieważ jeśli chcieli usunąć go z pola widzenia, to
nie powinni skazywać go na śmierć, ponieważ taka mowa obrończa daje
mu największą siłę i właśnie dzięki niej może najbardziej oddziaływać.
Śmierć dodaje skrzydeł i unieśmiertelnia. To paradoksalny błąd
oskarżycieli, którzy przez nieuwagę wystawili mu wieczny pomnik -
sprawili, że Sokrates stał się legendą.