Średniowieczny asceta, który żył pobożnie i skromnie, świat widział inaczej niż współcześni ludzie.
Naczekną ideą średniowiecza
był widoczny we wszystkich dziedzinach
kultury teocentryzm. U źródeł tego poglądu na świat leży idealistyczna
filozofia św. Augustyna, która ujmowała człowieka jako istotę
rozważającą swe dramatyczne, niejasne miejsce na granicy bytów między
aniołami a zwierzętami. To umiejscowienie ludzi powodowało poczucie
wewnętrznego rozdarcia, rodziło nieustający konflikt między
cieleśnością a duchowością. Augustynizm wywarł ogromny wpływ na
kształtowanie się świadomości średniowiecznego człowieka -
przeciwstawiał wartości duchowe dobrom materialnym. Asceta uważał, że
istnieją fazy życia ludzkiego, które zbliżają człowieka do Boga. Etapy,
które decydują o szczęściu wiecznym i świętości to: rezygnacja z życia
rodzinnego, zachowanie czystości, odrzucenie przywilejów i bogactw,
umartwianie ciała, świadome samoponiżanie oraz służbę bliźniemu.
Augustynizmowi przeciwstawił się następny kierunek sredniowiecznej
filozofii, tomizm. Św. Tomasz z Akwinu uważał, że każdy
człowiek znajduje się na ścieśle określonym szczeblu drabiny bytów, które
zostało wskazane przez Boga. Jeżeli człowiek właściwie pojmował swe
przeznaczenie musiał się starać wznieść się wyżej, walcząc z pokusami
upadku. Uznanie swego miejsca za właściwe zapobiegało wewnętrznym
rozdarciom, sprzyjało poczuciu bezpieczeństwa. Tomizm kładł nacisk na
problemy etyki, która stabilizowała ludzkie życie w społeczności
ziemskiej i normowała je wskazaniami cnoty,
zwłaszcza roztropności,
miarkującej pragnienie sławy i inne pożądania, zwłaszcza cielesne.
Zupełnie inny program wiary przedstawił św. Franciszek z Asyżu, który
uważał, że należy kochać nie tylko Boga i ludzi, ale każdą istotę,
każde zwierzę, dzrewo czy kwiat. Miłość pojmowano zgodnie z dosłownie
rozumianym ewangelicznym nakazem miłosierdzia, pokory, ubóstwa i
braterstwa.
Uważano, że Bóg jest Stwórcą, a zatem świat jako twór boski uosabia
piękno, prawdę, dobro, celowość i harmonijność. Asceta wierzył, że
umęczenie ciała jest gwarancją wiecznej szczęśliwości po śmierci. Dla
owego człowieka ważny był tylko Bóg, skoro gardził dobrami materialnymi
i dobrowolnie wyrzekał się bogactw. Główne miejsce przypisywano roli
Kościoła stojącego na straży wiary, która miała przenikać wszystkie
sprawy ludzi. To właśnie ona pobudzła do twórczości czy pracy "ku
pouczeniu i przestrodze", najczęściej anonimowej, ponieważ twórca miał
nie zwracać uwagi na swoją osobę, lecz na sprawy duchowe.
Myślę, że średniowieczny ideał ascety, jest tym, co dla dzisiejszych
ludzi jest niemożliwe do zaakceptowania. Dla każdego, kto urodził się
po renesansie całkowite odrzucenie spraw ziemskich jest nie do
przyjęcia. Ziemia jest zbyt piękna i ciekawa, by nie spoglądać na nią z
zainteresowaniem.