Utwór pt.: "Powrót posła" jest komedią
polityczną powstałą w okresie ożywionej działalności politycznej
Niemcewicza.Był
on jednym z najaktywniejszych działaczy stronnictwa
patriotycznego.Bronił on reformy szkolnictwa wprowadzonej przez Komisję
Edukacji Narodowej.Wygłaszał mowy w sprawie ucisku na
chłopów.Sprzeciwiał się on wolnej elekcji ,uważal ,że tron winien być
dziedziczny.Szczególnie zaangażował sie w walkę z zniesieniem Liberum
Veto.Jego przemówienie dotyczące tych spraw wywołało burzliwą
polemikę.Dlatego też postanowił wydać w roku 1791 "Powrót posła".Utwór
ma na celu wpłynąć na opinię publiczną i postawę polityczna posłów.
Przedstawiona w tej komedii historia ,jak i miłość jest jedynie
pretekstem do podjęcia zagadnień politycznych.Utwór ukazuje konflikt
jaki zaistniał w końcu XVIII wieku między konserwatystami ,a
zwolennikami
reform.Autor wręcz osmiesza przedstawiciei konserwatystów
,chcąc uzyskać jak najwięcej zwolenników dla swego obozu.W
utworze mozna dojżeć echo ważniejszych problemów rozpatrzywanych w Polsce
takich jak Liberum Veto , wolna elekcja czy przymierze z Prusami
przeciwko Rosji.
Akcja toczy się w domu Podkomorzego w czasie przerwy obrad Sejmu
Wielkiego w 1970 roku.Do domu powraca syn Podkomorzego - poseł
stronnictwa patriotycznego ,zwolennik reform oraz ukochany Teresy.W
domu swego ojca spotyka on goszczących sąsiadów: Starostę będącego
typowym konserwatystą ,jego żonę i Szarmackiego (typowi kosmopolici).Co
przyczynia sie do dyskusji i sporów politycznych.W utworze pojawia się
również intryga miłosna w postaci Sarmanckiego ,który stara sie o rękę
Teresy by zdobyć jej posag.W tym celu posuwa się do licznych oszustw ,a
nawet do oszczerstwa.Pstatecznie jednak wszystko zmierza w dobrym
kierunku ,bohaterowie naegatywni zostają skompromitowani i ośmieszeni
,a Walery zdobywa ukochaną Teresę.
Najwięcej cech godnych potępienia zawiera postawa starosty : broni
wolnej elekcji , Liberum Veto , burzy się na sejm ,jest przeciwny
uwolnieniu chłopów.Rolą jest pozyskanie zaufania szlachty oraz
przekonania ,że jej interesy leża po stronie patriotów.Starosta
Gadulski jest przedstawiony jako niewyedukowany człowiek ponieważ tylko
nieuctwo i brak orientacji politycznej mogły być przyczyną upartego
trzymania się i wychwalania starego ustroju.Niemcewicz krytykuje też
moralność sarmatów ukazując jej chciwość czy brak poczucia
sprawiedliwości.Fałszywa jest również postawa patriotyczna
konserwatystów będących tylko bezmyślnym przywiązaniem do
tradycjii.Można w nich zauważyć niechęć do reform i nieustannie
powtarzane : Tak jest najlepiej jak przedtem bywało".Starostę i
Starościnę cechowała "europejskość" oparta na modzie
francuskiej.Zwłaszcza "madra" jest tu żona starosty ,gadająca ciągle po
francusku i udająca niezwykłą czułostkowość.Postaciami pozytywnymi w
utworze są : Podkomorstwo wraz z Walerym , teresą i służbą.Są oni
kontrastem w dyskusjach i postepowaniu Starostwa czy
Szarmanckiego.Każdemu z tych bohaterów można przypisać określony typ
postawy:
Oswieconym Sarmata będzie tu Podkomorzy ,posługujący sie jasną i
logiczną mową.Reprezentujący rycerską postawę patrioty , jest on surowy
w swych obyczajach . wręcz harmonijnie łączy cnoty obywatelskie jak i
rodzinne.
Walery będący również pozytywnym bohaterem.Reprezentuje on ideę
wolności ,głosi hasła równości i braterstwa ,jest demokratą.Jest
człowiekiem wykształconym ,pełniącym służbę publiczną ,jest on stały i
szczery w swych uczuciach do Teresy.
Podkomorzyna jest przedstawiona jako kobieta mądra kobieta ,będąca
wzorowa matką.Rozumnie wspiera męża jak i godnie wychowuje dzieci.
Natomiast konserwatywny sarmata czyli starosta przedstawiony jest jako
człowiek dbający bardziej o dobra materialne niż o dobra
ojczyzny.Cechuje się dośc handlowym podejściem do małżeństwa
,człowiekiem niesłowynym ,niehonorowym.Gardzi on wykształceniem ,jest
ślepo zapatrzony w tradycję.
Szarmancki jest przykładem fircyka ,zdecydowanie negatywnym
bohaterem.Jest on cynicznym "łowcą posagów" , jest lekkoduszny ,wiedzie
hulaszczy tryb zycia ,snuje intrygii i przyjmuje mody zagraniczne.
Starościna jest prózną osobą ,przedstawioną jako kapryśna "dama"
oderwana od rzeczywistości.Sfrancuziała kobieta podejmująca się obcych
wzorów ,zaczytana w romansach ,nie interesuje sie niczym pożytecznym.
"Powrót posła" poruszał problematykę polityczną kraju ,miał na celu
wyłonienie w Polsce silnej i stabilnej władzy wykonawczej jak i
ustawodawczej.Jest najstarsza pierwszą satyrą na niemoralnych
posłów.Utwór przedewszystkim jednak pełni opgromną funkcję dydaktyczną
,jest apelem do wszystkich o przyjęcie właściwej ,patriotycznej postawy.