„Potop” Henryka Sienkiewicza został napisany ku pokrzepieniu polskich
serc. W czasie zaborów miał dawać nadzieje na
wolność
ojczyzny i
przypominać o tym jak kiedyś Polacy potrafili walczyć. Aby spotęgować
wpływ, jaki książka wywrzeć miała na czytelnikach pisarz sprytnie
przemilczał, lub jedynie wspominał w kilku zdaniach o klęskach,
ponoszonych przez obrońców ojczyzny, a szeroko i bogato rozpisywał się
o ich sukcesach. W powieści wystąpiły autentyczne postaci - obrońcy
Rzeczypospolitej. Mieli oni stanowić wzór do naśladowania dla
współczesnych Sienkiewiczowi Polaków. Pisarz wysławiał więc odwagę i
waleczność Czarnieckiego i honor i patriotyzm Sapiehy. Jednak postaci
pierwszoplanowe to postaci fikcyjne i jednocześnie bardzo bogate.
„Potop” jest
nazywany powieścią historyczną, ale gdy skupiamy się na
Kmicicu i jego kompanach dostrzegamy powieść awanturniczo - przygodową,
w obronie Częstochowy trudno nie zauważyć elementów baśniowych, a motyw
Andrzeja i Oleńki to przecież piękny romans. To właśnie sylwetki
Kmicica - Babinicza, Wołodyjowskiego, czy Onufrego Zagłoby sprawiają,
że książka nabiera dynamizmu, a suche fakty historyczne przeplatają się
z barwnymi perypetiami naszych bohaterów. Są oddanymi przyjaciółmi i
walecznymi patriotami, lecz każdy ma do opowiedzenia inną historię
życia.
Michał Jerzy Wołodyjowski nazywany jest ‘pierwszą szablą
Rzeczypospolitej’, tak więc jego odwaga i waleczność znane są dobrze w
całym kraju. Walczy zawsze w słusznej sprawie, a przy tym jest „kąśliwy
jak gadzina, misterny jako igła”. Ze względu na swój niski wzrost
nazywany jest ‘małym rycerzem’, ale i to nie odbiera mu wielkości . Ci,
którzy uchodzą z pogromu opowiadają niestworzone historie o jego
wojskowym doświadczeniu i wysławianych czynach. Wołodyjowski jest
wielkim patriotą, więc najważniejszą dla niego rzeczą jest zawsze dobro
ojczyzny. W dodatku ma do perfekcji opanowaną szermierkę, więc w
pojedynkach zawsze zwycięża. Bardzo szybko rozprawił się z Kmicicem, a
w walce z Kannenbergiem postać Michała podniesiona była przez moment
niemalże do sacrum - „zachodzące słońce grało mu na szabli, więc
otoczyła go jakoby tarcza świetlana”. Mały rycerz przedstawiony jest
bowiem przez Sienkiewicza jako idealny wojownik: odważny, doświadczony
wojskowo, świetnie wyszkolony i oddany ojczyźnie - słowem ‘polski
Hektor’.
Głównym jednak motywem w „Potopie” są dzieje Andrzeja Kmicica.
Człowieka bardzo złożonego, w którym walkę wewnętrzną toczyła
porywczość i dzika natura z subtelną i głęboką miłością do Oleńki. Nie
bez powodu nazwany został „kawalerem z siarki i ognia”. To on zawsze
pierwszy rwie się do walki w obronie króla i ojczyzny, wydaje się że
nie zna uczucia strachu i trwogi. Jego niemal romantyczny heroizm i
indywidualizm niosą go w środek najcięższych starć i walk. Potrafi
zapanować nad żądną krwi grupą Tatrów, a wręcz jest kochany przez
swoich żołnierzy. Kmicic - Babinicz jest wojownikiem z krwi i kości:
silny, nieugięty i bezwzględny. Wydawać się więc może, że jest również
wyzuty z uczuć, a jednak w jego sercu pała nieprzeciętnej siły miłość
do Oleńki. Dziewczyny, której afekt utracił kiedyś z własnej głupoty i
porywczości. Teraz jednak wszystko co robi , robi dla Oleńki. Rzuca się
w największy wir walki, aby zdobyć sławę człowieka prawego, walecznego
i prawdziwego obrońcy ojczyzny. Przez lata rozłąki pozostaje wierny
swojej ukochanej, opiera się nawet wdziękom Anusi, która rozkochuje w
sobie wszystkie serca. Wciąż myśli o swojej wybrance, a na samo
wspomnienie o niej serce szybciej mu bije. Gdy po latach, zasłużony i
okryty sławą spotyka się z Billewiczówną „chwilami płacz radości chwyta
go za gardło, to znów porywa go takie uniesienie dziękczynnej modlitwy,
że aż świadomość traci, co się z nim dzieje”. Kmicic kocha prostym, ale
gorącym sercem i walczy o odwzajemnienie uczucia przez ukochaną.
O miłości Andrzeja pisze Sienkiewicz z patosem, natomiast z
przymrużeniem oka traktuje Onufrego Zagłobę. Człowieka, niesamowicie
dowcipnego i rubasznego, znanego szeroko ze swych słynnych forteli. Jak
mówi o nim sam Wołodyjowski „Gdzie męstwem i siłą nie poradzi tam się
fortelem wykręci”. Nasz Ulisses jest więc bardzo sprytny i potrafi
wybrnąć z trudnych sytuacji. Jest w dodatku świetnym dyplomatą i
wspaniałym kompanem. Lubi zjeść i popić, ale to sprawia tylko, że jest
jeszcze bardziej lubiany przez swych towarzyszy. Bo choć jest przez
nich traktowany jako żartowniś wszyscy się z nim liczą i nikt nie
okazuje mu zlekceważenia. To właśnie Onufry potrafi rozładować napiętą
sytuację, a ciętym i trafnym żartem zbyć szwedzkiego posła. Zagłoba
rozbawia nas niewybrednym humorem i ubarwia treść powieści.
Wszyscy trzej bohaterowie to ludzie niepospolici. Wołodyjowski jest
wspaniałym żołnierzem, Kmicic jakby na przekór swojej naturze wpada w
sidła subtelnej miłości, a Zagłoba posiada wielką vis komikę. Każdy z
nich mógłby stanowić osobny wzór: waleczności i patriotyzmu, oddania i
wierności oraz dyplomacji i dowcipu.