W XVIII wieku wśród
szlachty panowało ogólne przekonanie, że pochodzi
ona od starożytnego plemienia Sarmatów. Był to
lud zamieszkujący od I
w. p.n.e do IV w. n.e tereny Ukrainy. Sarmatyzm był odmianą kultury
obejmującą; światopogląd , zachowanie, obyczaje i styl życia
szlachty polskiej. Popularność mitu sarmackiego wiązała się z blaskiem, jakiego
dodawało narodowi starożytne pochodzenie, oraz z integracyjną funkcją
wiary we wspólny rodowód szczególnie ważną w wielonarodowym państwie.
Jedną z ważnych cech kultury sarmackiej jest umiłowanie wolności.
Demokracja szlachecka, wpływała na przekonanie, że Polska jest wyspą
wolności wśród panującego na świecie despotyzmu. Inne cechy ideologii
sarmackiej to kult dawności, kult szlachectwa, kult swojskości i
niechęć do obcych obyczajów. Współcześnie również spotykamy się z
uwielbieniem tego co nasze, polskie. Powodów jest wiele m.in. obawa o
to, że będąc w Unii Europejskiej zostanie nam narzucony pewien model
życia przez państwa członkowskie.
Inną bardzo ważną pozytywną cechą Sarmatów była ich religijność. Nasz
naród również w XXI wieku charakteryzuje ogromna wiara w Boga.
Organizowane są przecież coroczne piesze pielgrzymki do Częstochowy.
Istnieją też wycieczki autokarowe do miejsc kultu Najświętszej Marii
Panny.
Sarmata chętnie uczestniczył w życiu publicznym, dyskutował na
sejmikach i w towarzystwie. Czcił wolność, co nie przeszkadzało mu
uciekać się do rozbojów i awantur; lubił ceremonie ale często
zachowywał się w sposób spontaniczny i nie planowany. Czyż nie jest to
idealny obraz jednej z partii politycznych w dzisiejszym sejmie
Trzeciej Rzeczypospolitej Polskiej. Jej przywódca, pan Lepper mówi
wiele, ale co w zasadzie nie ma żadnego konkretnego planu działania,
plany poprawy naszego życia. Na uwagę zasługuje fakt, że jej członkini
w tym roku zdaje egzamin dojrzałości.
Z nurtem sarmackim w literaturze baroku związani są np. Wacław Potocki
i Jan Chryzostom Pasek. Ten pierwszy w usta hetmana Karola Chodkiewicza
wkłada swoje refleksje dotyczące ówczesnej szlachty. Mówi, że powinna
ona naśladować ten sarmatyzm, który jest tradycją przodków, rycerzy i
patriotów. Ten drugi, jako sam przedstawiciel tego nurtu, oczywiście go
broni, mówiąc, że jest on sposobem życia i synonimem ówczesnej kultury
i obyczajowości szlacheckiej.
Ideologia sarmacka z czasem uległa wypaczeniom. Jej pozytywne cechy
takie jak; kult dawności, umiłowanie swojskości przekształciło się w
konserwatyzm i ksenofobię. Szeroko pojmowana wolność i przywileje dały
początek anarchii i warcholstwu.
Wielu bohaterów późniejszych epok reprezentowało typowe cechy Sarmaty,
np. Jacek Soplica z „Pana Tadeusza”, Kmicic z „Potopu” lub pan Onufry
Zagłoba. Ten ostatni jest najbardziej lubianą postacią całej trylogii,
chociaż jak wiemy jest on tchórzem, kłamcą i pijakiem , Witold
Gombrowicz skrytykował taką kreacją osoby mówiąc, że wady szlacheckie
zamiast budzić odrazę, wydawały się sympatyczne . wedlug niego człowiek
lub naród musi uznać swoje przywary, bo tylko wtedy będzie mógł
walczyć z nimi walczyć.