Friedrich Nietzsche
-
twórca tzw. "filozofii życia XIX/XX w.";
-
przedstawiciel immoralizmu;
-
przeciwstawia się dekadentyzmowi;
-
propaguje kult życia, wiarę w jego sens i skuteczność
energicznego działania;
-
podstawą wszelkich ocen powinny być jedynie własne kryteria
moralne, nie zaś narzucone z zewnątrz;
-
głosił, że jedynie słuszną zasadą jest działanie "poza
dobrem i złem";
-
w działaniu motorem jest wewnętrzna "wola mocy", która
decyduje o pozycji człowieka w społeczeństwie;
-
torował drogę ludziom silnym i twórczym, posiadającym
własną moralność, dynamicznym ("samolubstwo dostojnych jest
stanem świętym") i usprawiedliwiał ich działanie,
jednocześnie głosząc pogardę dla wszelkiej słabości;
-
głosił sens istnienia "nadludzi" - tych, którzy
stali się nimi dzięki samodoskonaleniu i wewnętrznej sile, a nie
(jak twierdzili naziści) dzięki przynależności do jakiejś nacji;
tylko oni mogą uratować świat od szarzyzny
i
nijakości;
-
moralność nadludzi przeciwstawiał moralności ludzi słabych, za
jaką uznawał moralność chrześcijańską;
-
wg Nietzschego chrześcijaństwo usprawiedliwia wszelką niemoc i
bierność wobec życia, dlatego ten typ moralności wiązał z
Apollinem (człowiek apolliński) - bogiem łagodnym i bezsilnym,
natomiast wszelką żywotność i siłę twórczą
reprezentuje w filozofii nietzscheańskiej Dionizos (człowiek
dionizyjski -
nadczłowiek);
-
w czasach nazizmu w Niemczech filozofia Nietzschego została
przeinaczona na użytek ideologii hitlerowskiej, dlatego do dziś
niesłusznie kojarzy się tego filozofa z hitleryzmem.
Artur Schopenhauer
-
kształtował poglądy na rolę sztuki i jej twórców w
życiu jednostki i społeczeństwa;
-
Schopenhauer uważał, że podstawowym narzędziem poznania świata
jest wola, która jest w nas najbardziej pierwotna i to właśnie
ona jest motorem całego świata;
-
jednak człowiek jest niedoskonały i nie umie wykorzystać woli do
poznania świata, ponieważ ludźmi rządzi popęd i to on
uniemożliwia całkowicie wolne działanie;
-
człowiek gnany bezrozumnym popędem, zniewolony nim, nigdy nie pozna
praw rządzących światem i nigdy nie osiągnie szczęścia;
-
jedynym ratunkiem jest ucieczka w świat sztuki, bądź przez
kontemplację i przeżywanie jej dzieł, bądź przez ich tworzenie;
dzięki temu można osiągnąć Nirwanę (pojęcie to Schopenhauer
zaczerpnął z buddyzmu), która jest najbardziej pożądanym
stanem bez świadomości człowieka;
Henryk Bergson
-
antyracjonalistyczny, intuicjonistyczny pogląd na świat - intuicja
może być narzędziem poznania świata, gdyż jest ona dynamiczna i
pierwotna - jest częścią natury;
-
nie można odnaleźć żadnych przyczyn, czy logicznych przesłanek w
rozwoju świata; rozwój ten jest samorzutny i
nieprzewidziany, a decyduje o nim "pęd życiowy"
wszelkich organizmów żywych;
-
cała natura znajduje się w ciągłym rozwoju, dlatego niemożliwe
jest uchwycenie i oddanie np. w sztuce prawdziwego jej wizerunku,
dlatego trzeba szukać form takich, które pozwoliłyby to
zrobić (stąd np. u Leśmiana-bergsonisty ciągłe eksperymentowanie
ze słowem - neologizmy świadczące o ciągłych przemianach
tworzywa językowego);
-
świata nie można poznać przy pomocy intelektu, lecz dzięki
intuicji, nieuświadomionemu instynktowi, który pozwala uczyć
się świata poprzez doznawane wrażenia i przeżycia;
-
intuicja, ponieważ jest częścią przyrody, pozwala poznawać
wszelkie zjawiska od wewnątrz, a nie od zewnątrz;