Motywy romantyczne w
literaturze polskiego
pozytywizmu. Literatura
pozytywizmu, choc z zalozenia opozycyjna do romantycznej,
czerpala z
niej motywy, przede wszystkim z powodu trwajacej nadal niewoli.
Powtarzajacym sie problemem jest walka wyzwolencza za wolnosc nasza i
wasza . Bohaterowie sa uczuciowi, zindywidualizowani, gleboko
przekonani o swojej misji. Widac go w sienkiewiczowskiej Trylogii ,
pisanej dla utrzymania ducha narodowego wsród Polaków. Wypelniona jest
walka heroiczna, nie zawsze zgodna z rycerskim kodeksem ( patrz Konrad
Wallenrod ), której glówny bohater jest wzorowany na mickiewiczowskim
Soplicy. Takze echa walk docieraja do nas z Lalki , której dwaj
bohaterowie brali udzial w narodowych powstaniach i konspiracji.
Najwiecej nawiazan dotyczy niedawnego powstania, a w szczególnosci
przyczyn kolejnego upadku narodowego zrywu, polaczonego z represjami.
Pewien rodzaj diagnozy stawia Prus w Omylce , ukazujac ludzi
goloslownych, tchórzliwych, traktujacych patriotyzm jako mode i sposób
zaimponowania towarzystwu. Skrytykowane sa tu wszystkie postawy
wyczekiwania na obca interwencje, dobrowolne wystapienie zawsze
patriotycznego ludu u boku szlachty czy boski plan cierpienia i
zmartwychwstania drugiego narodu wybranego - Polski. Podczas gdy Prus
rozprawia sie z krótkowzrocznymi organizatorami powstania, Eliza
Orzeszkowa postanawia zmitologizowac heroizm buntowników za wolnosc.
Nad Niemnem to powiesc ukazujaca owocna wspólprace szlachty i chlopów w
walce o narodowa sprawe; jest to przyklad romantycznego zjednoczenia
ludzi wszystkich stanów w imie idealu. Takze cykl opowiadan Gloria
Victis to apoteoza walk powstanczych, bez wdawania sie w przyczyny ich
upadku. Kolejny powtarzajacy sie motyw to milosc dwojga ludzi. I jak to
w romantyzmie bywa, jest ona nieszczesliwa, napotyka na trudnosci w
postaci opinii ludzi postronnych, wskazujacych na mezalians. Motyw Jana
i Cecylii, Wokulskiego i Izabeli jest podobny do historii milosci Ewy i
Jacka z Pana Tadeusza - choc koncza sie te historie róznie, to jednak
odnajdujemy tu glebokie uczucie, wychodzace naprzeciw skostnialym ramom
tzw. dobrego obyczaju . Mamy tez w
literaturze pozytywizmu romantycznych idealistów, wykonujacych swój czysto pozytywny plan z
bezprzykladnym oddaniem. Trzech idealistów w Lalce : Wokulski, Rzecki,
Ochocki to przezytki poprzedniej epoki, egzystujace jedynie dzieki
swojej nieprzecietnej osobowosci i checi do pracy w imie wykazania
wlasnej szachetnosci. Nierealnosc ich zalozen i planów to kolejny motyw
romantyczny w literaturze polskiego pozytywizmu. Podobnie cykl nowel
dotyczacych zalozen nowej epoki : pracy organicznej, pracy u podstaw,
asymilacji mniejszosci narodowych wypelniony jest bohaterami pelnymi
samotnego zapalu, sklóconymi z filisterskim otoczeniem.