Powieść „
Lalka” powstała w odpowiedzi na pytania dotyczące epoki pozytywizmu. Powodem powstania tejże powieści stały się
przeżycia samego autora, który wychował się na romantycznych ideach narodowo-wyzwoleńczych a jednocześnie obserwował ich klęskę. Prus zauważył istotne przemiany ekonomiczne, które wpłynęły na zmiany nowych, kapitalistycznych struktur społeczno-ekonomicznych. Społeczeństwo nie było na nie przygotowane. Najprawdopodobniej dlatego sam Prus, tak określił tematykę swojej powieści:
Temat „Lalki” jest następujący: przedstawić naszych polskich idealistów na tle społecznego rozkładu. Rozkładem jest to, że ludzie dobrzy marnują się lub uciekają, a łotrom dzieje się dobrze. Że upadają przedsiębiorstwa polskie, a na ich gruzach wznoszą się fortuny żydowskie. Że
kobiety dobre (Stawska) nie są szczęśliwe, a kobiety złe (Izabela Łęcka) są ubóstwiane. Że ludzie niepospolici rozbijają się o tysiące przeszkód (Wokulski), że uczciwi nie maja energii (książę), że człowieka gnębi powszechna nieufność i podejrzenie”.
Prus pokazał rozpad społeczeństwa na przykładzie różnych warstwach społecznych: arystokracji, szlachty, mieszczaństwa i prostego ludu.
Najbardziej krytykuje polską arystokrację, gdyż jego zdaniem to oni stali się odpowiedzialni za społeczny i polityczny rozpad kraju. Reprezentantem tej warstwy stała się w te powieści postać Tomasza Łęckiego, zubożałego arystokratę, który za wszelką cenę pragnie ukryć utratę majątku. Przekonuje wszystkich o swojej niezwykłości i wytworności swojego nazwiska. Wymaga należnego szacunku dla siebie i swojej rodziny. Jego zachowanie wskazuje na skrajną tępotę. Za najważniejsze uważa zachowanie pełni pozorów, nawet w chwili, gdy jego majątek zostaje wystawiony na licytację. Podobnie jawi się zdegradowany i bezwolny baron Krzeszowski, czy cyniczny i frywolny Starski. Jedynymi pozytywnymi postaciami, wśród arystokracji jest książę, który wprawdzie ma dobre założenia niemniej brakuje mu siły i energii by ratować kraj, oraz prezesowa Zasławska, dla której liczy się czyn a nie pochodzenie.
Dlaczego ,,
Lalka”? Autor zabrał tą tajemnicę do grobu... Nigdy nie dowiemy się kogo lub co określała tytułowa lalka. Lalkami bawił się w sklepie u Wokulskiego stary subiekt- Rzecki. Może te lalki ze sklepu głównego bohatera Prus miał na myśli układając tytuł do tej powieści??? Lalka to może być także określenie dla pięknej kobiety jaką była Izabela Łęcka. Piękna ale pusta, bezmyślna. Odrzuca szczere uczucie miłości ze strony Wokulskiego. Zachowanie te kobiety świadczy dobitnie o
jej charakterze, o tym że jest pusta jak zwykła lalka.