BUDOWA
ZIEMI - LITOSFERA ściąga na sprawdzian Jądro
wewnętrzne: ma postać ciała stałego, którego temperatura dochodzi do 6500st.C
Jądro
zewnętrzne: ma charakter cieczy o temp. 4000-4800st.C
Astenosfera:
plastyczna warstwa, po której poruszają
się płyty litosfery.
Stopień
geotermiczny: odległość, o jaką należy przenieść się w głąb Ziemi, aby temp.
wzrosła o 1st.C
Średni
stopień geotermiczny Ziemi wynosi 33m.
minerał -
naturalny składnik skorupy ziemskiej o określonej budowie chemicznej i
właściwościach fizycznych.
kryształy
- to ciała stałe o uporządkowanej budowie wewnętrznej, w których atomy tworzą
tzw. sieci przestrzenne.
Cechy
minerałów:
-gęstość,
-barwa,
-twardość.
Skaly:powstały
w sposób naturalny zespół jedno lub różnorodnych minerałów.
skały:
-magmowe:
powstałe w wyniku zastygnięcia magmy.
a)głębinowe
(jawnokrystaliczne) - skały zastygają w głębi ziemi - np. granit.
b)wylewne(skrytokrystaliczne)
- zastygają na pow. - np. bazalt.
c)głębinowo-wylewne
- zastygają pod pow. ziemi, a później na pow., np. diabazy, melafiny.
-osadowe:
powstają w wyniku nagromadzenia się (osadzenia) materiałów pochodzących z
niszczenia innych skał.
a)okruchowe
- osadzają się na dnie morza, rzeki, jeziora, np. glina, piasek, żwir,
piaskowiec.
b)pochodzenia
organicznego -np. węgiel, wapienie, dolomity, kreda.
c)pochodzenia
chemicznego - np. sól kamienna, sól potasowa, siarka, gips.
-metamorficzne:przeobrażone
w warunkach wysokiej temp. i wys. ciśnienia.
np. z
węgla powstaje grafit i diament.
z granitu
powstaje gnejs.
z wapienia
powstaje marmur.
Podział
skał ze względu na ich twardość: skala twardości Mohsa: od najkruchszego do najtwardszego:
talk.
gips.kalcyt. fluoryt.apatyt. ortoklaz(skaleń). kwarc. topaz. korund. diament.
Przyczyny
ruchu płyt litosfery:
Skorupa ziemska podzielona jest na 6 dużych i kilka mniejszych płyt litosfery,
które znajdują się w ruchu wywołanym prądami konwekcyjnymi w płaszczu Ziemi.
Kolizje
płyt prowadzą do wypiętrzania gór oraz są przyczyną zjawisk wulkanicznych i
sejsmicznych.
Płyty
rozsuwają się w strefach ryftowych, które są wielkimi pęknięciami skorupy
ziemskiej.
Teoria
tektoniki płyt litosfery tłumaczy powstawanie gór, rozmieszczenie zjawisk wulkanicznych,
sejsmicznych i wędrówkę kontynentów w przeszłości geologicznej.
Procesy
endogenicznymi: procesy
zachodzące wewnątrz Ziemi.
Procesy
egzogeniczne: procesy
zachodzące zewnątrz.
Niszcząca
i budująca działalność sił endogenicznych ( wewnętrznych) - czynniki
kształtujące:
1. Ruchy górotwórcze tzw. orogenezy:
kaledońska, hercyńska, alpejska.
- góry
fałdowe, -góry zrębowe, - góry fałdowo-zrębowe,
2. Ruchy lądotwórcze - tzw.
epejrogeneza.
3. Plutonizm - ruchy, przemieszczanie
magmy w astenosferze.
wulkanizm:ogół procesów i zjawisk związanych z
wydobywaniem się magmy na pow. Ziemi.
Wulkan
- budowa: stożek,
krater(zakończenie komina wulkanicznego), komin, ognisko( zbiornik magmy).
Góry
zrębowe:powstały na
obszarach o dużej sztywności zespołu skał. np. Sudety.
Góry
wulkaniczne: pojedyncze
wzniesienia stożków wulkanicznych. np.. Kilimańdżaro.
Wietrzenie:
proces zmiany
właściwości fizycznych lub chemicznych skał, doprowadzający do wytworzenia
zwietrzeliny.
a)wietrzenie
fizyczne: rozpad skały, który zachodzi na skutek różnych procesów
fizycznych.
-wietrzenie
insolacyjne - zachodzi na skutek nasłonecznienia.
-wietrzenie
mrozowe- zaistnieje pod warunkiem obecności wody i pęknięć w skale oraz
gwałtownego spadku temperatury.
b)wietrzenie
chemiczne: polega na zmianie składu chemicznego skał na skutek działalności
wody zawierającej gazy: O, N, CO2, N2O2.
-rozpuszczanie:
przechodzenie minerałów w roztwory wodne.
-hydratacja
- zachodzi na skutek przyłączenia do minerału wody. -hydroliza -
woda zawierająca CO2 rozpuszcza minerały na częśc kwaśną i zasadową.
-oksydacja
( utlenianie): polega na łączeniu minerałów z tlenem.
Ruchy
masowe: ruchy
zwietrzeliny wywołane grawitacją. Grawitacja powoduje powolny ruch
zwietrzeliny, która jest mało stabilna na stokach:
- odpadanie
- swobodne przemieszczanie się zwietrzeliny na stromych stokach.
-osuwanie
- gwałtowne ześlizgiwanie się pokrywy skalnej ze stoku.
-spełzywanie
- powolny ruch zwietrzeliny.
-spływanie
- gwałtowny ruch mas skalnych na stoku, wywołany nasączeniem skał wodą.
Zjawiska
krasowe: rozpuszczanie
skał węglanowych i gipsowych przez wodę z CO2.
Krasowieniu
ulegają wapienie, dolomity, gipsy i sole.
Formy
krasowe zewnętrzne ( na pow.) :
- dolina
krasowa,
- żebra
krasowe,
- żłobki
krasowe,
-uwał,
-wywierzysko.
Formy
krasowe wewnętrzne:
-jaskinia,
-stalaktyty,
-stalagmity,
-stalagnaty,
-jeziorko
krasowe,
Czynniki
wpływające na tempo zjawisk fluwialnych:
-prędkość
płynięcia wody,
-spadek
rzeki,
-ilość
płynącej wody,
-odporność
skał, po któych płynie rzeka,
-ilość i
rodzaj materiału transportowanego.
erozja
- niszczenie,
żłobienie, rzeźbienie.
akumulacja
- gromadzenie.
transport
- przemieszczanie.
Działalność
rzeki: Działalność procesów fluwialnych:
W górnym
biegu rzeki przeważa erozja, w środkowym transport, w dolnym akumulacja.
Bieg
górny: erozja
wgłębna (denna) - wcinanie się rzeki w podłoże skalne i pogłębianie w ten sposób
powstałego koryta,
erozja
wsteczna - podcinanie i wymywanie przez rzekę materiału budującego progi
skalne.
Bieg
środkowy: erozja
boczna - podcinanie brzegów przez nurt rzeki. meandry - zakola.
Bieg
dolny: transportowany
materiał zostaje akumulowany w postaci delt.
Rodzaje
ujść -ujście lejkowe - estuarium ( do głębokiego zbiornika) -ujście deltowe ( do
płytkiego zbiornika),
Formy
fluwialne:
-pradoliny,
-stożki
napływowe,
-ozy,
-pola
piaszczyste (sandrowe),
Działalność
lodowca: procesy glacjalne:
detersja
- szlifowanie i
rysowanie podłoża przez znajdujący się w ruchu lodowiec i niesiony przez niego
materiał.
detrakcja
- odrywanie od
podłoża odłamków skalnych.
egzaracja
- zdzieranie
materiału z podłoża.
Formy
glacjalne:
-moreny
czołowe, boczne,denne,
-głazy
narzutowe,
-rysy,
bruzdy, misy.
Morena
- materiał
transportowany przez lodowiec.
Doliny
rzeczne są V-kształtne. Doliny lodowcowe są U-kształtne.
lądolód
- gruba warstwa
lodu, przykrywająca ląd.
Działalność
wiatru: procesy eoliczne:
Rodzaje
pustyń:
- Hamada -
pustynia skalista.
- Serir -
pustynia żwirowa.
- Erg -
pustynia piaszczysta.
Formy
eoliczne:
góry
stołowe, ostańce, grzyb skalny.
pustynie,
wydmy podłużne, barchany.
Działalność
morza:
abrazja
- erozja spowodowana
działalnością morza.
Typy
wybrzeży powstałych w wyniku działalności morza:-wybrzeże
mierzejowe,-lagunowe,-dalmatyńskie,-fiordowe,-szkierowe,-riasowe,-limanowe.
Więcej streszczeń na temat Geografia - podręcznik do I liceum