Używki, produkty spożywcze nie mające właściwości odżywczych,
zawierające substancje, które działają pobudzająco na układ nerwowy
(np.: teofilinę, kofeinę, nikotynę, etanol, amfetaminę).
Teofilina, 1,3-dimetyloksantyna, 1,3-dimetylo-1H,3H-puryno-2,6-dion,
C7H8O2N4, alkaloid purynowy (puryny), biała, gorzka substancja
krystaliczna lub bezpostaciowa, trudno rozpuszczalna w chloroformie,
wodzie, etanolu, roztworach kwasów i zasad. Rozpuszcza się w gorącej
wodzie, gorącym etanolu, amoniaku. Temperatura topnienia 269-274°C.
Występuje w liściach herbaty. Stosowana
jako lek (aminofilina,
diprofilina) w astmie, rozedmie płuc, nadciśnieniu, skurczach
naczyniowych, niewydolności krążenia, chorobie wieńcowej oraz jako
środek moczopędny.
Kofeina, teina (C8H10N4O2), alkaloid występujący m.in. w ziarnach
kawy i kakao, orzeszkach kola i liściach herbaty (herbata chińska). Biały
proszek o temperaturze topnienia ok. 235°C (sublimuje w 180°C), bez
zapachu, o gorzkim smaku, słabo rozpuszczalny w zimnej
wodzie i w
alkoholu, dobrze rozpuszczalny w wodzie gorącej.
Stosowana w lecznictwie, pobudza działanie
serca i ośrodkowego układu
nerwowego. Filiżanka mocnej kawy lub herbaty zawiera ok. 0,2 g kofeiny.
Może powodować m.in. nudności, bóle głowy, bezsenność, drżenie rąk,
niemiarowość czynności serca, a w dużych dawkach także duszności,
drgawki, poty, owrzodzenie żołądka (choroba wrzodowa żołądka i
dwunastnicy).Nikotyna, NC5H4-C4H7N-CH3, 1-metylo-2-(β-pirydylo)-pirolidyna, alkaloid
występujący w liściach i korzeniach tytoniu. Ciecz o temperaturze
wrzenia 246°C, rozpuszczalna w wodzie i w alkoholu, wykazująca
aktywność optyczną (lewoskrętna), na powietrzu brunatniejąca. Stosowana
w medycynie, garbarstwie oraz jako składnik preparatów owadobójczych.
Nikotyna działa najpierw pobudzająco, a następnie porażająco na
połączenia w zwojach nerwowych, zwłaszcza autonomiczny układ nerwowy.
Poraża też nerwowe zakończenia ruchowe i ośrodki (depresja ośrodkowa)
rdzenia przedłużonego. Śmierć przy zatruciu następuje wskutek porażenia
oddechu (depresja oddechowa). Dawka śmiertelna od 50 mg, co odpowiada
2-3 papierosom przyjętym doustnie.
Objawami zatrucia są: nudności, ślinotok, wymioty, drżenie kończyn,
bladość skóry, poty, biegunka, kolka jelitowa, drgawki lub kurcze
mięśniowe, zaburzenia wzroku, początkowo zwolnienie, potem
przyspieszenie tętna, zaburzenia świadomości, następnie utrata
przytomności, zapaść, porażenie oddechu.
Etanol, alkohol etylowy (C2H5OH), bezbarwna ciecz o charakterystycznym
zapachu, temperatura wrzenia 78,3°C.
etanol miesza się z wodą w
dowolnych stosunkach, tworząc z nią mieszaninę azeotropową (zawiera
95,5% etanolu).
Etanol otrzymuje się metodami biochemicznymi (fermentacja substancji
zawierających polisacharydy) lub syntetycznie - przez hydratację
etylenu. Etanol jest składnikiem napojów alkoholowych oraz ważnym
odczynnikiem chemicznym.
Etanol jest surowcem m.in. do produkcji aldehydu octowego, eteru
etylowego, estrów etylowych. Jako rozpuszczalnik (lakierów, pokostów,
perfum, przypraw) jest szeroko stosowany w różnych działach przemysłu.
Etanol wykazuje działanie aseptyczne (denaturat).
Amfetamina, psychedryna, lek nie dopuszczony w Polsce do obrotu,
prawnie i medycznie zaliczany do tzw. “twardych” narkotyków. Działa
pobudzająco na korę mózgową przez zwiększenie stężenia adrenaliny i
noradrenaliny w tkance nerwowej (w synapsach). W sferze psychicznej
daje poczucie pewności siebie, wyostrza percepcję i wspomaga
koncentrację (wrażenie przyspieszenia myślenia), jednocześnie skutkuje
niekiedy upośledzeniem procesów myślowych. Somatycznie wywołuje m.in.:
zmiany ciśnienia tętniczego i czynności serca (gł. arytmię), zaburzenia
jelitowo-trawienne, pocenie się, drgawki, bóle głowy, suchość w jamie
ustnej, w skrajnych przypadkach - śpiączkę.
Działanie
amfetaminy jest krótkotrwałe, z kulminacją po ok. 1-2 godz.,
łatwo wywołuje uzależnienie. Zmniejsza łaknienie (dlatego dodawana jest
do preparatów odchudzających) aż do całkowitego wyniszczenia (przy
długim stosowaniu). U niektórych osób daje doznania negatywne:
drażliwość, irytację i nerwowość, lęk i niepokój, podejrzliwość oraz
tendencję do zachowań agresywnych i autoagresywnych. Po ustaniu
działania amfetaminy pojawia się stan przygnębienia, senność, depresja
i zmęczenie, niekiedy reakcje lękowe i myśli prześladowcze. Długie jej
przyjmowanie powoduje trwałe wyniszczenie, zespół psychoorganiczny,
zmiany osobowości, osłabienie libido i impotencję, psychozy, zwykle o
charakterze paranoidalnym z halucynacjami, stanami majaczeniowymi i
splątaniowymi, których faza zejściowa (końcowa) może prowadzić do
zespołu Korsakowa.Syndrom abstynencyjny pojawia się po odstawieniu wysokich dawek, częsty
jest efekt uzależnienia psychologicznego. Od dziesięcioleci stosowano
amfetaminę jako środek dopingujący i zwiększający tolerancję na stres
(podawano ją zwierzętom, żołnierzom, kierowcom rajdowym itd. przed
wykonaniem trudnych zadań, przyjmowali ją studenci i uczniowie, była
też lekiem w psychiatrii). Obecnie zabronione jest stosowanie
amfetaminy jako środka dopingującego w sporcie, funkcjonuje ona
natomiast w ramach subkultur, głównie młodzieżowych, kojarząc się
powszechnie z rozmaitymi formami patologii społecznej, dostępna jest
też jako jeden z czynników zmieniających świadomość w stanach
transowych, np. w techno.Niepokojącym zjawiskiem jest systematyczne obniżanie się wieku
konsumentów rozmaitych odmian amfetaminy (popularne nazwy: amfa, speed,
kreska, whizz), przy jednoczesnym drastycznym wzroście dostępności i
konsumpcji. Amfetamina jest produkowana i szeroko dostępna także w
Polsce, ze względu na relatywnie niską cenę.
Najczęściej stosowane używki to:
Kawa, kawowiec (Coffea), rodzaj z rodziny marzanowatych, obejmujący ok.
40 gatunków drzew i krzewów w większości z terenu Afryki. Nasiona
niektórych gatunków kawy zawierają kofeinę, alkaloid o działaniu
pobudzającym, dzięki czemu używa się ich do sporządzania napoju,
zwanego tak jak roślina.Najcenniejszym gatunkiem kawy jest pochodząca z wyżyn Etiopii
Kawa arabska (Coffea arabica), krzew uprawiany obecnie w całej Afryce,
Ameryce Południowej i Azji. Inne uprawiane kawy to: kawa liberyjska
(Coffea liberica), kawa koszykowa (Coffea canephora), zwana Robusta, i
kawa wyniosła (Coffea excelsa). Wszystkie pochodzą z przyrównikowej
części Afryki, dają ziarno gorszej jakości, ale są odporne na choroby
oraz trudne warunki siedliskowe. Aby uzyskać połączenie korzystnych
cech skrzyżowano kawę arabską z kawą koszykową i uzyskano kawę arabustę
(Arabica Robusta).Kawa kwitnie i owocuje prawie przez cały rok. Owoc jest mięsisty i
zawiera wewnątrz dwie pestki, otoczone cienką, srebrzystą łupiną.
Zewnętrzne części owocu usuwa się poprzez poddanie owoców fermentacji,
a następnie wypłukanie nadgniłej, miękkiej owocni. Wysuszone pestki
mają barwę szarozieloną i w tej postaci są wysyłane do krajów
przeznaczenia.Palenia ziarna kawowego dokonuje się bezpośrednio przed sprzedażą.
Podczas prażenia powstają w nasionach substancje nadające im
charakterystyczny smak. Zawartość kofeiny w prażonych ziarnach wynosi
ok. 1,5%.
Zwyczaj picia kawy znany był w Etiopii od bardzo dawna i został
przejęty przez Arabów, którzy rozpropagowali go dalej i założyli
pierwsze plantacje na Półwyspie Arabskim, zwłaszcza w Jemenie (stąd
wprowadzająca w błąd nazwa "kawa arabska"). W Europie pierwsze
kawiarnie powstały w poł. XVII w. w Anglii.
Zwyczaj picia kawy jest w świecie bardzo rozpowszechniony, stąd wiele
odmian uprawnych oraz produkowanych typów kawy. Nadużywanie może jednak
prowadzić do nadpobudliwości, zaburzeń pracy serca lub przewodu
pokarmowego.
Herbata chińska (Thea sinensis), roślina z rodziny herbatowatych lub
kameliowatych, wiecznie zielony krzew lub drzewo pochodzące z Azji lub
Indii, obecnie masowo uprawiane w Azji, Afryce i Ameryce Południowej.
Niekiedy wyróżnia się drugi gatunek, herbatę indy
Więcej streszczeń na temat Używki