Bałtyk jest morzem śródlądowym, otoczonym lądem jednego tylko
kontynentu. Należy do najmłodszych mórz Atlantyku. Jest najmłodszym
morzem Europy. Rozwój
Morza Bałtyckiego jest związany z wytapianiem się
lodowca w czasie ostatniego zlodowacenia północnopolskiego (Wisły) oraz
z podnoszeniem i obniżaniem się obszaru północnej Europy (proces
izostazji czyli równowagi zachodzącej między poszczególnymi wycinkami
skorupy ziemskiej.
Około 12 tys.
lat temu
wody roztopowe, zbierające się przed czołem
lądolodu, utworzyły słodkowodne bałtyckie jezioro zaporowe, które w
wyniku dalszego ocieplania klimatu i topnienia lądolodu uzyskało
połączenie z Atlantykiem. W ten sposób ok. 500 lat później powstało
zimne Morze yoldiowe (od mięczaka o nazwie Yoldia arctica). Zanikający
przez setki lat lądolód skandynawski powodował podnoszenie się terenów
Skandynawii, czego wynikiem była utrata połączenia morskiego z
Atlantykiem i ponowne przeobrażenie się morza (ok. 8 tys. lat temu) w
słodkowodne jezioro, zwane ancylusowym
od nazwy ślimaka Ancylus
fluviata.
Równoczesne obniżanie się południowych wybrzeży jeziora ancylusowego
było przyczyną powstania powtórnego połączenia z Atlantykiem przez
cieśniny duńskie.
Tak utworzyło się morze litorynowe (od nazwy ślimaka Littorina
litorea), które miało większą powierzchnię i bardziej słone wody niż
obecny Bałtyk. Jak wynika z przeszłości geologicznej. Bałtyk zmieniał
wielokrotnie swoje kształty i powierzchnię. Złoża bursztynów pod
Grudziądzem, a nawet na Kurpiach, mogą świadczyć, że sięgał w głąb
obecnej Polski, w gór Wisły i na południe od Mazur.
Współczesny Bałtyk, ukształtowany okoł2 tys. lat temu, rozciąga się
południkowo na długości około 1300 km. Zajmuje powierzchnię 415,3 tys.
km˛ łącznie z cieśniną Kattegat).
Bałtyk jest morzem płytkim szelfowym. Około 80% jego powierzchni leży
na głębokości 50 a 100 metrów. Tylko 2% leży poniżej 200 metrów
Na dnie wyróżnić można przegłębienia (głębie) oraz płycizny - ławice
(Ławica Słupska, Bornholmska i Odrzańska). Średnia głębokość Morza
Bałtyckiego wynosi 52,3 metra, a maksymalna głębokość w Głębi Landsort
- 459 m.
Bałtyk należy do mórz chłodnych. Jego temperatura zależy od szerokości
geograficznej, a także od zasolenia (słabo zasolona woda łatwiej
zamarza). Temperatura
wód południowego Bałtyku waha się od 0°C w ziemie
do 18°C w lecie (w zatokach do +22°C). Zatoki Botnicka i Fińska
zamarzają każdej zimy.
Ze względu na utrudnioną wymianę wody między Bałtykiem a Atlantykiem
oraz duży dopływ wód słodkich z obszarów lądowych powierchniowa warstwa
wody charakteryzuje się małym zasoleniem - średnio około 7‰. Zasolenie
wody rośnie wraz z głębokością, i to nawet do 15 - 17‰, a wiąże się to
z napływem słonych wód z Morza Północnego w strefie przydennej.
Na Bałtyku występują lokalne prądy morskie:
• powierzchniowy prąd wody słodkiej (opadowej), płynący na zachód,
• głębinowy prąd wody słonej przynoszący słone wody z Morza Północnego,
• dryfy powodujące potok rumowiska skalnego, szczególnie piasku i tworzenie
mierzei (przy wybrzeżach południowych).
Brzegi Bałtyku kształtowały się pod wpływem ruchu wody morskiej,
zależnie od swojej budowy geologicznej. Brzeg polski dzieli się na dwa
główne rodzaje:
• klifowy - w miejscach, gdzie morze podchodzi do wysoczyzny morenowej (z przewagą glin i głazów);
• Wydmowy (niski i piaszczysty) - w miejscach gdzie występują niskie obszary pradolinne, często zabagnione.
Polskie wybrzeże określa się jako mierzejowo - zalewowe.
Bałtyk charakteryzuje się niewielkimi ruchami wody morskiej, a to ze
względu , na zanikanie fali pływowej z Morza Północnego w płytkich, bo
liczących od 11 do 50 m głębokości, cieśninach duńskich. Wysokość
pływów sięga do około 40 cm w Kattegacie, spada poniżej 10 cm w Zatoce
Kilońskiej i utrzymuje się w granicach od 5 do 2 cm wzdłuż południowego
wybrzeża Bałtyku. Natomiast wysokość fal spowodowanych wiatrem dochodzi
do 3 m. Największe zaobserwowane na Bałtyk fale wiatrowe osiągały -
podczas najsilniejszych sztormów - wysokość do 9 metrów. Bałtyk
zaliczany jest do akwenów burzliwych.
Zlewisko Bałtyku ma około 1,7 mln km˛ powierzchni i jest ponad
czterokrotnie większe od powierzchni samego morza. Do Bałtyku wpada
około 250 rzek. Wprowadzają one do niego w ciągu roku łącznie 470 kmł
wody, spośród nich najwięcej - Newa, Wisła, Dźwina, Niemen i Odra.
Obszar zlewiska Morza Bałtyckiego zamieszkuje ponad 100mln osób. Skupia
się tutaj około 20% światowego handlu i około 15% światowej produkcji
przemysłowej. Ujemnym skutkiem rozwoju gospodarczego regionu są
zanieczyszczenia Bałtyku przenoszone z wodami rzek i przez atmosferę.
Najpoważniejszym źródłem zanieczyszczeń są ścieki komunalne i
przemysłowe miast nadmorskich, produkty wyrzucane przez statki,
wiercenia na dnie morza (poszukiwanie surowców), wydobycie ropy.
Związki chemiczne (np. nawozy mineralne), przedostając się do wód
Bałtyku, powodują zjawisko tzw. użyźnianie morza. Konsekwencją tego
jest wzrost biomasy. Nadmierna jej ilość opada na dno, powodując
zachwianie równowagi przemiany materii i warunków tlenowych. W wyniku
tego następuje zanik dennego życia organizmów i powstanie obszarów
beztlenowych w rejonie Głębi Bornholmskiej, Gotlandzkiej i Gdańskiej.
Pustynie wodne stanowią już ponad 10 %ogólnej powierzchni Morza
Bałtyckiego.
Do Bałtyku przedostają się przede wszystkim związki syntetyczne (metale
ciężkie i związki syntetyczne), ropopochodne, promieniotwórcze oraz
bakterie.
W ciągu roku Bałtyk przyjmuje m.in. około 700 tys. ton azotu i około
620 tys. ton fosforu. Największe zanieczyszczenie pochodzi z obszaru
Polski. Skutkiem zanieczyszczenia wód jest poważne naruszenie
naturalnej równowagi, głównie biologicznej. W celu zatrzymania
degradacji środowiska już w roku 1973 zawarto porozumienie o ochronie
zasobów rybnych (Konwencja Gdańska), a w 1974 - o ochronie środowiska
morskiego (Konwencja Helsińska).
Znowelizowana Konwencja Helsińska z 1992 roku dotyczy ochrony przyrody
strefy brzegowej i podwodnej Bałtyku. Ponad instytucje i organizacje
międzynarodowe prowadzą intensywne prace badawcze związane z ochroną
wód, a kraje bałtyckie porządkują swoją gospodarkę wodno - ściekową.
Przywracanie Bałtykowi stanu zbliżonego do naturalnego jest trudne i
wymaga wieloletnich działań, związanych jednocześnie z poważnymi
nakładami finansowymi wszystkich państw bałtyckich.
Więcej streszczeń na temat Morze Bałtyckie