Układ pokarmowy

Układ pokarmowy jest zespołem narządów służących do pobierania pokarmu,
jego przeróbki mechanicznej (rozdrabnianie, połykanie, mieszanie
pokarmu, transport treści pokarmowej) i chemicznej (trawienie),
wchłaniania strawionych substancji oraz wydalania substancji, które nie
zostały strawione i użyte przez organizm.

Głównymi częściami układu pokarmowego są: jama ustna, gardło, przełyk,
żołądek, jelito cienkie i jelito grube, a także gruczoły trawienne -
ślinianki, wątroba i trzustka.


Budowa układu pokarmowego

Wydawać by się mogło, że układ pokarmowy, zwany też trawiennym, jest
jedynie prostą "rurą" służącą do rozdrobnienia i wchłaniania pokarmów.
Nic bardziej błędnego. Nawet najbardziej "rurowate" narządy - przełyk i jelita -
mają skomplikowaną budowę. Prawidłowe odżywianie, czyli trawienie i
wchłanianie pokarmów, wymaga odpowiedniej koordynacji skomplikowanej
czynności ruchowej oraz wydzielania dziesiątek rodzajów enzymów
rozkładających składniki pożywienia.

Układ pokarmowy rozpoczyna się od jamy ustnej, potem poprzez gardło i
przełyk pokarm dociera do żołądka, z niego przechodzi do jelita
cienkiego. Niestrawione resztki przesuwane są poprzez jelito grube aż
do odbytu. Długość tej drogi wynosi 8-9 metrów.

Poszczególne odcinki przewodu pokarmowego mają pewne cechy wspólne.
Składają się z trzech warstw: patrząc od środka, jest to błona śluzowa,
błona mięśniowa i błona surowicza (zewnętrzna). Różnice dotyczą przede
wszystkim budowy nabłonka pokrywającego błonę śluzową. Tam, gdzie
pokarmy nie są wchłaniane, ale jedynie transportowane, mamy do czynienia z ochronną pokrywą nabłonka wielowarstwowego płaskiego. W
żołądku i jelitach spotykamy się z nabłonkiem jednowarstwowym
walcowatym, pokrytym dodatkowo w jelicie rąbkiem prążkowanym. Ten typ
nabłonka bierze udział zarówno we wchłanianiu pokarmów, jak i czynności
wydzielniczej (soki trawienne).

Jama ustna

W jamie ustnej dochodzi do pierwszej modyfikacji pokarmu: żucia,
miażdżenia, mieszania ze śliną oraz jego nawilżania i częściowego
trawienia. Tym celom służą zęby, język i wydzielające ślinę gruczoły -
ślinianki. Pomiędzy wargami a zębami znajduje się tzw. przedsionek jamy
ustnej, dopiero za zębami rozpoczyna się jama ustna właściwa.

Przypomnijmy, że dorosły człowiek ma 32 zęby stałe (zębów mlecznych
jest 20). Są to: siekacze (po 2 z każdej strony), kły (po 1), zęby
przedtrzonowe (po 2) i trzonowe (po trzy z każdej strony).

Największą ze ślinianek jest położona bezpośrednio do przodu od
małżowiny usznej ślinianka przyuszna (jej zapalenie to popularna
"świnka"). Jej ujście leży na policzku na wysokości drugiego zęba
trzonowego górnego. Następna pod względem wielkości jest ślinianka
podżuchwowa, położona zgodnie ze swoją nazwą na dnie jamy ustnej.
Ostatnim dużym gruczołem wydzielającym ślinę jest ślinianka
podjęzykowa, której przewody (podobnie jak przewód ślinianki
podżuchwowej) uchodzą na tzw. mięsku podjęzykowym.

Gardło

Gardło to następny po jamie ustnej odcinek przewodu pokarmowego.
Wyróżniamy jego trzy części: nosową, ustną i krtaniową. Funkcją tego
mięśniowo-błoniastego przewodu jest transport pokarmów i powietrza.
Gardło pełni więc rolę "skrzyżowania", w którym naprzemiennie pokarm
zstępuje do przełyku, a powietrze kieruje się z jamy nosowej do krtani.

Przełyk

Kolejnym "odcinkiem" na drodze pokarmu jest właśnie przełyk. Stanowi
niejako kontynuację gardła i dlatego możemy go również określić jako
przewód mięśniowo-błoniasty. Pełni wyłącznie transportową rolę. Przełyk
dzielimy na część szyjną, piersiową (w klatce piersiowej) oraz krótką
część brzuszną. Aby dobrze pełnić swoją funkcję, przełyk musi być
zaopatrzony w "zastawki"; w jego przypadku są to tzw. zwieracze. Dolny
zwieracz przełyku zapobiega przedostawaniu się treści pokarmowej z
następnego w kolejności "etapu", czyli żołądka.

Żołądek

Żołądek - najobszerniejsza część przewodu pokarmowego - leży w lewym
podżebrzu (okolica brzucha znajdująca się pod lewym łukiem żebrowym).
Jego kształt jest bardzo zmienny i zależy głównie od pozycji ciała.
Ogólnie wyróżniamy w nim część wpustową (przy połączeniu z przełykiem),
trzon żołądka (część środkowa) oraz część odźwiernikową (przy przejściu
w dwunastnicę). Workowate uwypuklenie żołądka będące jego górnym
biegunem nazywamy dnem tego narządu (nazwa myląca, ponieważ jest to
jego najwyższa część). W opisie tego organu nie może też zabraknąć
krzywizn: większej po lewej stronie i mniejszej po stronie prawej.

Żołądek nie tylko transportuje pokarm, ale również go trawi. Taka
przemieszana i "nadtrawiona" papka trafia do dwunastnicy, pierwszego
odcinka jelita cienkiego.

Jelito cienkie i jelito grube

Dwunastnica oddzielona jest od żołądka zastawką odźwiernika. Jelito
cienkie liczy sobie 4-5 metrów. Oprócz dwunastnicy jego częściami są
jelito kręte (2/5 górne) i jelito czcze (3/5 dolne). W jelicie cienkim
następuje trawienie pokarmu, jego dalszy transport i wchłanianie
składników pokarmowych. Do takiej roli przystosowana jest błona śluzowa
z fałdami okrężnymi i kosmkami. Jelito cienkie oddzielone jest od
grubego zastawką krętniczo-kątniczą, która nie przepuszcza
nieprzydatnych już resztek pokarmu z powrotem. W jelicie grubym poprzez
odciąganie wody i wydzielanie śluzu tworzy się kał. Jelito grube
dzielimy na jelito ślepe wraz z wyrostkiem robaczkowym, okrężnicę i
odbytnicę razem z kanałem odbytowym. Okrężnica z kolei dzieli się na
część wstępującą, poprzeczną, zstępującą i esowatą.

Gruczoły trawienne: wątroba i trzustka

W trawieniu pokarmów niezbędne są enzymy produkowane i wydzielane przez
tzw. gruczoły trawienne. Najbardziej znanym jest chyba wątroba,
położona w okolicy podżebrowej prawej i w znacznej części nadbrzusza.
Ten duży narząd, ważący od 1300 do 1700 gramów, składa się z dwóch
płatów: prawego i lewego. Płaty z kolei dzielą się na zraziki. Do tzw.
wnęki wątroby wpływa krew z tętnicy wątrobowej oraz z żyły wrotnej (ta
ostatnia zbiera krew z żołądka, jelit, śledziony i trzustki). Krew
opuszcza wątrobę, kierując się do serca poprzez żyły wątrobowe.

Jedną z funkcji wątroby jest wydzielanie żółci. Zbiera się ona w
przewodach wątrobowych: prawym i lewym, które z kolei łączą się we
wnęce w jeden przewód wątrobowy wspólny.

Żółć nie spływa bezpośrednio do dwunastnicy, ale gromadzi się w
pęcherzyku żółciowym. Przewód pęcherzykowy łączy pęcherzyk z przewodem
wątrobowym wspólnym. Od tego miejsca ta główna droga wyprowadzająca
żółć nosi nazwę przewodu żółciowego wspólnego uchodzącego na brodawce
większej dwunastnicy.

Innym gruczołem trawiennym jest trzustka. Wydzielane przez nią enzymy
są niezbędne do prawidłowego trawienia pokarmów. Trzustka składa się z
głowy (objętej pętlą dwunastnicy), szyjki i ogona. W przeciwieństwie do
wątroby umiejscowiona jest głównie po lewej stronie (nadbrzusze i lewe
podżebrze). Wydzielina (sok) trzustki zbiera się (analogicznie do żółci
w wątrobie) w przewodach. Wyróżniamy dwa główne przewody: przewód
trzustkowy (uchodzi wspólnie z przewodem żółciowym wspólnym w
dwunastnicy) i przewód trzustkowy dodatkowy (uchodzi na brodawce
mniejszej dwunastnicy). Podobnie jak wątroba, miąższ trzustki dzieli
się na mniejsze jednostki - pęcherzyki, które wydzielają enzymy
trawienne. Pomiędzy nimi rozproszone są tzw. wyspy trzustkowe, które
zamiast do dwunastnicy wydzielają swoją zawartość (hormony) do krwi. Są
więc gruczołem wydzielania wewnętrznego.

Więcej streszczeń na temat Układ pokarmowy