SKAŁY
Skałysą to naturalne zespoły jednego lub wielu różnych minerałów, powstałych w wyniku określonych
procesów geologicznych lub kosmologicznych (magmatyzmu, metamorfizmu, sedymentacji i in.), tworzące podstawowy składnik skorupy ziemskiej.
Rodzaj
skały określa się na podstawie jej składu mineralnego, struktury skały oraz tekstury skały, co ściśle wiąże się z procesami, przy udziale których powstawała.
Ze względu na skład mineralny wyróżnia się skały:
· monomineralne (jednomineralne)
· polimineralne (wielomineralne)
Natomiast ze względu na genezę powstawania rozróżnia się:
· skały magmowe
· skały osadowe
· skały metamorficzne
Skały magmowe
powstają z magmy wskutek jej zastygania. W zależności od warunków, w jakich następowało krzepniecie magmy, dzieli się je na wylewne - zastygłe na powierzchni Ziemi (bazalt, pumeks) i głębinowe zastygłe w głębi Ziemi (granit, sjenit).
Skały wylewne mają budowę skrytokrystaliczna, ponieważ powstają z szybko stygnącej, nie mającej czasu na krystalizacje magmy. Zbudowane są z bardzo drobnych kryształów. Wewnątrz Ziemi magma powoli stygnie, czas krystalizacji kryształów jest bardzo długi dlatego skały głębinowe mają budowę jawnokrystaliczną.
Gdy proces krystalizacji rozpoczął się w głębi Ziemi, a wskutek erupcji wulkanicznych przebiegał na powierzchni Ziemi, powstają skały o tzw. budowie porfirowej- minerały, które rozpoczęły krystalizacje w głębi Ziemi, tkwią, w postaci większych kryształów, w drobnokrystalicznej masie.
Skały magmowe, w zależności od składu chemicznego, dzielimy na kwaśne, obojętne i zasadowe.
Skały osadowe powstają wskutek procesów wietrzenia, które wywołuje rozluźnienie spoistości skał i ich rozdrobnienie. Rozdrobnione lub rozpuszczone cząstki mineralne łatwo ulęgają procesom transportu i akumulacji. Rodzaj i pochodzenie cząstek mineralnych, a także środowisko, w którym się osądzają, powoduje, że skały te dzielą się na:
§ okruchowe - powstałe w rozdrobnionych szczątków dawnych skał, luźno nagromadzonych (żwiry, piaski) lub spojonych lepiszczem (zlepieńce, piaskowce)
§ pochodzenia organicznego - utworzone ze szczątków organizmów roślinnych i zwierzęcych. Skały pochodzenia roślinnego są produktem zwęglania roślin bez dostępu tlenu, np. torf, węgiel brunatny i kamienny. Skały pochodzenia zwierzęcego to wapienie, które powstają z wapiennych szkieletów zwierząt tworzących osady na dnie morskim. W zależności od dominujących na danym obszarze zwierząt tworzą się różne typy skał np. wapienie koralowe, muszlowe, numulitowe. Procesy bitumizacji, polegające na przemianie chemicznej składników organicznych bez dostępu powietrza, powodują powstanie węglowodorów (ropy naftowej, gazu ziemnego i wosku ziemnego)
§ pochodzenia chemicznego - powstają poprzez wytrącanie się związków w rezultacie parowania zbiornika morskiego, rozpuszczenie przez wodę produktów wietrzenia i osadzanie ich na dnie w postaci osadów (sól kamienna, sole potasowe, gipsy, anhydryty).
Wśród skał osadowych wyróżnia się także (zaliczane niekiedy do skał okruchowych):
§ skały ilaste, zbudowane głównie z minerałów ilastych (np. ił, iłowiec);
§ skały alitowe (ality), zbudowane głównie z wodorotlenków glinu (np. lateryt, terra rossa) i często wykorzystywane jako jego rudy (boksyty);
§ skały piroklastyczne, złożone z wyrzucanych przez wulkany materiałów piroklastycznych, i będące skałami osadowymi pochodzenia wulkanicznego (np. tuf, ignimbryt).
Skały metamorficzne tworzą się ze skał magmowych i osadowych, pod wpływem działania wysokiej temperatury, ciśnienia i procesów chemicznych. Przeobrażeniu może ulęgać budowa wewnętrzna, skład chemiczny lub skład mineralny.
Powstają one głównie:
· w strefie kontaktu skał z magmą ( magma wdzierająca się w skorupę ziemską powoduje przeobrażanie wapieni w marmur, a węgla kamiennego w grafit).
· w wyniku ruchów skorupy ziemskiej, które powodują przemieszczanie się skał osadowych lub magmowych w głębsze warstwy litosfery, gdzie poddawane są one oddziaływaniu wysokich ciśnień i temperatur (z granitu tworzy się gnejs).
Skały są ważnymi surowcami w wielu gałęziach przemysłu. Są wykorzystywane :
Ø w budownictwie,
Ø w energetyce,
Ø w hutnictwie,
Ø w przemyśle szklarskim, ceramicznym i papierniczym,
Ø w farbiarstwie i in.,
Ø jako materiały drogowe, rzeźbiarskie i dekoratorskie;
Ø jako kamienie ozdobne.
Skały zawierają niekiedy znaczne ilości cennych minerałów i substancji mineralnych, które mogą być z nich wydobyte metodami górniczymi. Dzięki temu skały są wykorzystywane np. jako kopaliny wielu metali (m.in. łupki miedzionośne, będące źródłem miedzi i srebra). Także są zbiornikami wód podziemnych, ropy naftowej i gazu ziemnego. Badaniem budowy skał zajmuje się petrografia; wiek skał, ich pochodzenie i rozmieszczenie w skorupie ziemskiej są przedmiotem badań wielu innych dziedzin geologii.Wpisz streszczenie w tym miejscu.