Rozprawka Franciszka Karpińskiego zatytułowana „O wymowie w prozie albo w wierszu” (1782) jest zbiorem założeń jednego z oświeceniowych prądów – sentymentalizmu (por. też poetyki klasycyzmu i rokoka).
W sentymentalizmie objawiły
się tendencje do awansu świata
uczuć i koncepcji życia nowego bohatera: mieszczańskiego i chłopskiego (zabieg wcześniej raczej niespotykany!), a także szlacheckiego. Taki stan rzeczy wyjaśnia filozofia i twórczość J. J. Rousseau, którego koncepcja „stanu natury” stała się przewodnim motywem poezji sentymentalnej. Rousseau sądził, iż cywilizacja doprowadziła do degeneracji społeczne instytucje, człowieka oraz do utraty jego wartości na rzecz pozornych.
człowiek kieruje się konwencjami wytworzonymi przez sztuczne potrzeby. Zaś ideałem, wg Rousseau, byłby stan równości społecznej, gdzie każdy człowiek uzewnętrzniałby swoją osobowość zgodnie z jej naturą, bez przywdziewania masek i pozorów, a ludzie realizowaliby podstawowe cnoty zawarte w Dekalogu oraz pismach oświeceniowych filozofów. Natomiast naczelnym zadaniem w sentymentalizmie jest analiza uczuć (tendencje preromantyczne). Jednostka powinna odbudować emocjonalną więź ze społeczeństwem i otoczeniem.
Sentymentalizm najczęściej pojawiał się w Polsce właśnie w twórczości Karpińskiego i Kniaźnina. Styl ten cechowała „czułość”, ale inna od rokokowej „czułostkowości”, oraz dążenie do doskonalenia uczuć. Wbrew klasycystycznym kryteriom selekcji terenów inspiracji twórczej Karpiński pisze, iż owe obszary to „ziemia cała ze stworzeniami”. Ponadto podważa też sens i przydatność jakichkolwiek norm i prawideł literackich (to cechy klasycyzmu). Zaś za wzory odpowiednie dla sentymentalistów uznaje Karpiński dzieła o silnym nacechowaniu emocjonalnym, jak np. „Noce” Younga czy osławione i czytane też w romantyzmie „Pieśni Osjana” Macphersona.
Podsumowując, należy powiedzieć, że manifest sentymentalizmu w ujęciu Karpińskiego jest wykładnią roussowskiego „powrotu do natury”, poglądów przeciwstawnych klasycyzmowi, zwróceniu się do życia emocjonalnego człowieka. Ponadto wynikał z praktyki literackiej, co w dwóch pozostałych nurtach oświecenia nie zawsze się zdarzało (teoria poetyk rozmijała się z twórczością poetów).
Więcej recenzji na temat O wymowie w prozie albo w wierszu