FRYCZ MODRZEWSKI – O POPRAWIE RZECZYPOSPOLITEJ
Różnica między poglądami Frycza i szlacheckiej inteligencji. Obóz konserwatywny był przekonany, że gruntowne reformy są niepotrzebne, co więcej – szkodliwe, gdyż wierność obyczajom stanowi siłę państwa. Obóz reformatorski twierdził, że ustrój Rzeczypospolitej wymaga modernizacji polegających głównie na wzmocnieniu władzy państwowej. Szlachta posiada majątki ziemskie, więc nie będzie czerpać zysków z samej Rzeczypospolitej. Frycz domagał
się powierzenia urzędów ludziom uczonym. Szkicuje obraz wzorowego ustroju społecznego, gani obłudę, pychę, pogardzanie ludźmi niższego stanu przez szlachtę konserwatywną. W księdze I pisał, że panowie obchodzą się z chłopami niezwykle okrutnie. Zmierzał do uregulowania stosunków pomiędzy panem feudalnym a chłopem pańszczyźnianym.
Księga I - O obyczajach. Ma na celu przygotowanie obywateli do życia w zgodzie z udoskonalonymi prawami. Frycz dawał pierwszeństwo prawom natury – pełniły rolę ideału, drogowskazu - przed prawem boskim. Formułował także pojmowanie prawa natury, które wiąże poczucie prawne człowieka zarówno z jego rozwojem moralnym, jak i intelektualnym. Dobre obyczaje polegają na rozumnym poznaniu i przyzwyczajeniu się do uczciwości. Złe płyną z niewiedzy i przywyknięcia do zła właśnie.Nie wystarczy sama wiedza, jak powinien człowiek się zachowywać, lecz musi próbować wprowadzić to w życie. Zdolność czynienia dobra należy w sobie ćwiczyć, najlepiej w wieku młodzieńczym.
Na królu spoczywa wiele obowiązków, więc sam sobie nie poradzi, potrzebuje pomocy senatu i posłów szlacheckich. Ale posłowie często wolą działać na własną korzyść i powinni się tego wystrzegać pod karą Boga. Frycz jest za sprawowaniem władzy przez króla, a argumentuje to tym, że: łatwiej jest słuchać jednego niż wielu i łatwiej powstrzymać. Król powinien rozważnie wybierać osoby na stanowiska urzędnicze,a przed podjęciem decyzji zawsze wysłuchać tego,co radzi senat.
Senat i wszyscy doradcy powinni dobrze poznać sprawe, nad którą mają radzić. Czas, jaki pospólstwo poświęca na zabawy i biesiady, oni powinni poświęcić na odpoczynek i szukanie sposobów jak dobrze rządzić. Ci, co do senatu przychodzą bez żadnych rozważań powinni mieć na uwadze karę, jaką ześle na nich Bóg. Senator powinien być człowiekiem godnym zaufania,mówiącym to, co myśli, ale i umiejącym milczeć, gdyż wiele szkód wynika z gadania. Każdy powinien pilnować tego, co jest mu powierzone, a nie zajmować się sprawami, które go nie dotyczą. Naradzając się należy przeanalizować wszystkie tzw. za i przeciw. Należy się przeciwstawić zdaniu kłamców, choćby kłamali wszyscy.
Księga III - O wojnie. Tylko pokój umożliwia ludziom doskonalenie się. Punktem wyjścia stała się chęć obrony ludności przed uciskiem, zniszczeniami wojennymi – i dlatego rozbudował naukę o wojnie słusznej. Prawdziwy pokój powinien być trwały, czyli nie powinien zawierać w sobie możliwości konfliktu. Ale gdy on zaistnieje, to można go rozwiązać na dwa sposoby: prawem lub decyzją sędziów. Wojna słuszna – walka prowadzona przez publiczne siły zbrojne, obrona przed napastnikiem; pojmowana jest też jako wymiar sprawiedliwości w skali międzynarodowej.
Wojen należy unikać, trzeba dbać o zachowanie pokoju. Dobrze byłoby obserwować sąsiadów i zwracać uwagę z kim się porozumiewają, aby w razie czego – być przygotowanym. Żołnierze powinni pilnować granic, Frycz odwołuje się do przysłowia „sposobność czyni złodzieja”. W szczególności obawia się zagrożenia ze strony Turków. Jeśli już nie da się jej uniknąć – należy ją prowadzić sprawiedliwie. Skutki wojny to często utrata krwi, utrata mienia, a jej wynik i tak nigdy nie przynosi zysku. Sprawiedliwość wojny polega na tym, że nie prowadzi się jej dla sławy czy powiększenia państwa. Władcy narażają wtedy na niebezpieczeństwo obywateli, poza tym jeśli powiększy się powierzchnię to zawsze trudniej jest nad taką zapanować. Można wtedy zresztą wszystko stracić, zamiast cokolwiek zyskać. Sprawcy często nic nie jestt, a cierpi lud. Wojnę można prowadzić tylko po to, aby pomścić krzywdy, których inaczej pomścić nie można lub w obronie. Ten, kto nie broni ojczyzny w potrzebie, zachowuje się tak, jakby opuścił w potrzebie rodzinę, przyjaciół. Przed przystąpieniem do wojny, należy wyrazić skruchę za to, co człowiek będzie musiał czynić. Bóg posługuje się obcymi krajami dla pokarania innego ludu. Wojna szczęśliwa to taka, którą się prowadzi zgodnie z wolą Boga, do której była przyczyna, która była wypowiedziana.
Księga V - O szkole. Stworzył projekt doskonałej szkoły, krytykując współczesny mu system szkolny i stwarzając wizję społeczeństwa jako ludzi wykształconych. Miał na uwadze podniesienie poziomu moralnego wszystkich obywateli, co było niezbędnym warunkiem przebudowy społecznego i politycznego ustroju Rzeczypospolitej szlacheckiej. Wprowadził do wychowania szkolnego elementy świeckie w okresie, gdy kwestia wychowania i nauki pozostawała niemal całkowicie w rękach duchowieństwa. Wg niego szkolnictwo powinno całkowicie podlegać państwu. Zmierzał do likwidacji monopolu Kościoła w dziedzinie szkolnictwa, domagał się, aby część dochodów z dóbr kościelnych przeznaczyć na szkolnictwo państwowe.
Frycz chwali nauczycieli, oni pełnią ciężkie zadanie, są więc zwolnieni ze służby żołnierskiej i podatków. W państwie 1 miejsce powinni zajmować filozofowie, dopiero później władza królewska. Szkoły dają kościołom dobrych kaznodziei, dostarczają dobrych mówców, polityków, doradców. Frycz sugeruje, że kościół powinien swe dochody przeznaczyć na szkoły. Nauczycielom należy się słuszne wynagrodzenie. Co do uczniów to powinno się ich wybierać wg uzdolnień. Celem nauki człowieka powinna być służba Bogu i ludziom. Żeby bronić wiary – należy mieć jakieś wiadomości. Brak wiedzy prowadzi do pomyłek, a to porównuje Frycz do okrętu, który wpada na skały. Wszelkie godności powinny być przydzielane ludziom uczonym, bo działają dla dobra Rzeczypospolitej. Miłośnicy nauki powinni pamiętać, że choćby nie nagradzano ich żadnymi zaszczytami, sprawiają radość Bogu.
Więcej recenzji na temat O poprawie Rzeczypospolitej