Ujęty w formę listów i notatek(pisanych od października do wrzesnia ale rok nie jest podany), których autorem jest młody
polak Maurycy Zych, odbywający jednoroczną służbę ochotniczą w 43 astrachańskim pułku piechoty, stacjonującym aktualnie w obskurnej, przeraźliwej mieścinie o znamiennie wymownej nazwie Wieprzowody.
Lubi obserwować i utrwala to w listach do przyjaciela, którego w początkowych listach tytułuje „Janem w Oleju”. Opisuje co się dzieje w wojsku, jak ci, którzy nie znają zbyt dobrze rosyjskiego są do niego przyuczani za pomocą bicia. Pułkownik – z pochodzenia Grek _ Leonidas Iwanowicz Pizipios skopał żołnierza za to, że nie umiał poprawnie odpowiedziec na zadane mu pytanie. Zych podlizuje się kolegom – z oszczędzonych pieniędzy kupuje dodatkowe porcje mięsa do zupy.
Wspomina o dr Wiłkinie – lekarz w pułku, suchotnik i pijak, dobry fachowiec. Pewnego dnia Zych się do wiłkina wybiera bo chce coś poczytać i nawiązuje się rozmowa. Mówi mu , że ma się nie starać bo nie warto.
Raz na mieście jadł Zych obiad i spotkał kolegę, którego wyrzucili z gimnazjum, nazwiskiem Rogowicz ( „Cynamon”). Teraz ma największy w Siedlcach sklep galanteryjny i żeni się z Marią Kłucką córką wicenaczelnika powiatu. Zaprosił Zycha do domu państwa Kłuckich. Rozmowa Zych-Kłucki(Zych przypomina sobie jakąś broszurkę, która wspomina czyny jakiegoś Kłuckiego opowiadająca o dziejach „dobrowolnego” powrotu unitów na łono cerkwi”). Tu-motyw powolnego zapierania się polskości dla chleba, wygody, kariery,(Kłucki jest polakiem, który cały czas mówi nienagannie po rosyjsku i z Rosją się identyfikuje). Rozmowa o polityce, Zych – doskonała znajomość historii, akcenty polskie. Rogowicz chce, żeby Zych dawał lekcje polskości pannie Marii( ale tan jest przeciw).
-Kłucki zaprasza Zycha na bal;p spytał się czy może iść i uzyskał pozwolenia od Pizipiosa. Na balu znajduje się sztabs-kapitan Izmaiłow zarywa do panny Jadwigi Zapaskiewiczówny. Tańcząc z Zychem opowiada zagadnięta, że nie chce wychodzić za Izmaiłowa, ale on jest bogaty a jej rodzina biedna ma ośmioro rodzeństwa i ona jako najstarsza- 19lat- musi utrzymac rodzinę. Jest Polką, patriotką, zwraca się do Zycha po polsku)a to jest zabronione.
Zych postanawia porozmawiać z ojcem panny Jadwigi na balu i próbować uwolnić ja od niechcianego zamążpójścia, mówi ojcu , że mogłaby sama pracować na życie(emancypacja kobiet), ale ojciec panny Jadwigi mówi, ze zmywaniem podłóg za dużo nie zarobi, zadaniem kobiety jest pomagać rodzinie i wyjść za mąż.
-jakiś gościu na balu wzniósł toast za „zrusyfikowanie tego kraju” i co najlepsze z różnymi minami, ale wszyscy wypili
-panna Kłucka proponuje Zychowi schadzkę w sieni, ale wcześniej Zych zostaje oddelegowany do koszar przez Izmaiłowa, któremu nie podoba się, że Zych tańczy z Jadwigą(ta prosiła go też o tańce, żeby nie musieć tańczyc z Izmaiłowem)
-w tydzień po balu wybrał się Zych do państwa Zapasiewiczów, zobaczył jak żyją, pan Zapasiewicz tkwi w machinie carskiej biurokracji jako jej urzędnik, w sumie to dał pannie nadzieje na ożenek i wyrwanie od nieszczęsnego losu z Izmaiłowem(ale później Zych zapomniał o niej)
-zapomniałam wspomnieć, że Janek, do którego pisze Zych jest studentem medycyny. Zych dowiaduje się że Janka zabrali Janek „ma dusze tak czysta, jakby narodziła się z łzy Chrystusa”
-zych rozmyśla o Janku, nie jest tak odważny jak on, zastanawia się czy to wszystko ma sens, wyjechał na urlop do warszawy szukac Janka, spotkał się z dawnymi kolegami, wracając z warszawy Rogowicz dał Zychowi listy do panny Marii, ten tam polazł, zaczęli się całować coś tu Mizia, Maria zemdlała ten ją ocucił i uciekł
-zych zdaje egzamin na podoficera, jest trybikiem w maszynie wojskowej, nic nie robi, Izmaiłow zaprosił go na ślub z panna Jadwiga (poszedł do w dniu ślubu do ich domu jako gość i zobaczył Jadwigę „z uśmiechem martwym, przez gwałt woli wywołanym na ustach”)
-pewnego dnia wałęsał się długo, zapadła noc i gościu trafił pod okna chty chłopskiej, gdzie czytano o patriotyzmie, o Polsce, na ścianie portret Kościuszki, Zych podsłuchiwał przez pod oknem, ale go chłopi złapali, Zych mówi ze jest polakiem a nie szpiegiem, zaczął przypominać sobie o patriotyzmie, o prawdziwej Polsce, wolnej. Chłopi spytali się, czy zna on Jadwigę Zapaskiewiczównę
-marsz wojska, pył, aych nie wytrzymuje i mdleje, niosą go do wozu Wiłkina, wiłkin wypomina Zychowi, że słyszał, że pisze do Izmaiłowej (czyli do Jadwigi) i informuje go,że Jadwiga jest w ciąży, mówi mu że jest nudny z tym swoim romantyzmem i „polską intrygą’(aspiracje Polaków do niepodległości).
-Pułk umieścił się koło Maciejowic. Zawołano Zycha do namiotu wiłkina, Wiłkin umiera, powiedział do Zycha „prosti” co znaczy przebacz i zarazem żegnajsie. Zych poleciał jeszcze po lekarza, ale ten jadł obiad gdy skończył było już po wszystkim, wiłkin umarł. Po tym wydarzeniu Zych przechadza się i widzi mogiłę krzyż z napisem „na cześć braci poległych za ojczyznę w dniu 10pażdziernika 1794r. gdy to odczytał to zdał sobie sprawę że jest w miejscu bitwy pod Maciejowicami, gdzie pojmano Kościuszkę, pocałował mogiłę i nareszcie zrozumieał co znaczy Ojczyzna.